Bloom’s Taxonomy ฉบับใช้จริง: ตั้งคำถามอย่างไรให้เด็กคิดลึกขึ้น

รู้จัก 6 ระดับการคิด พร้อมตัวอย่างคำถามแยกรายวิชา และวิธีนำไปใช้ในห้องเรียน

“นักเรียนเข้าใจเรื่องนี้หรือยัง?” เป็นคำถามที่ครูอาจตอบได้ยาก หากสิ่งที่เห็นมีเพียงการตอบคำถามจากความจำ เพราะการจำสูตรได้กับการนำสูตรไปใช้ การอธิบายเหตุผล หรือการเลือกวิธีแก้ปัญหา ล้วนแสดงความเข้าใจคนละแบบ

Bloom’s Taxonomy เป็นกรอบที่ช่วยให้ครูกำหนดได้ชัดขึ้นว่า ในแต่ละบทเรียนอยากให้นักเรียน ทำอะไรกับความรู้ และควรตั้งคำถามอย่างไรจึงจะมองเห็นกระบวนการคิดนั้น

Bloom’s Taxonomy คืออะไร

Bloom และคณะเผยแพร่กรอบการจัดประเภทจุดประสงค์ทางการเรียนรู้ในปี ค.ศ. 1956 ต่อมา Anderson, Krathwohl และคณะปรับปรุงกรอบด้านพุทธิพิสัยในปี ค.ศ. 2001 โดยอธิบายกระบวนการคิด 6 ระดับ ได้แก่ จำ เข้าใจ ประยุกต์ วิเคราะห์ ประเมิน และสร้างสรรค์

กรอบนี้ใช้ช่วยออกแบบผลลัพธ์การเรียนรู้ กิจกรรม และการประเมินให้สอดคล้องกัน เช่น หากครูต้องการให้นักเรียน ประเมินความน่าเชื่อถือของข้อมูล กิจกรรมก็ควรเปิดโอกาสให้ตรวจหลักฐานและอธิบายเกณฑ์ตัดสิน มากกว่าถามเพียงว่าจำเนื้อหาได้หรือไม่

ทั้งนี้ 6 ระดับไม่ใช่สูตรที่กำหนดให้ทุกคาบต้องเริ่มจากระดับ 1 แล้วจบที่ระดับ 6 ครูเลือกใช้ตามเป้าหมาย เนื้อหา และพื้นฐานของนักเรียนได้

ระดับที่ 1: จำ (Remember) — ดึงข้อมูลที่เรียนมาใช้

ระดับจำคือการระลึกหรือระบุข้อมูลที่เคยเรียน เช่น ชื่อ นิยาม สูตร สัญลักษณ์ และลำดับเหตุการณ์ ความจำเป็นพื้นฐานสำคัญ เพราะนักเรียนต้องมีข้อมูลบางอย่างก่อนจะนำไปอธิบายหรือใช้แก้ปัญหา

คำกริยาที่อาจใช้: บอกชื่อ ระบุ ท่อง จับคู่ ระลึก

วิชา	ตัวอย่างคำถาม
ภาษาไทย	ตัวละครหลักในเรื่องนี้ชื่ออะไร
คณิตศาสตร์	สูตรหาพื้นที่สามเหลี่ยมคืออะไร
วิทยาศาสตร์	สัญลักษณ์ทางเคมีของไฮโดรเจนคืออะไร
ประวัติศาสตร์	เหตุการณ์ใดเกิดขึ้นก่อน

ครูสังเกตอะไร: นักเรียนดึงข้อมูลที่เรียนมาได้ถูกต้องหรือไม่

คำถามระดับนี้มีประโยชน์สำหรับทบทวนพื้นฐาน แต่หากต้องการรู้ว่านักเรียนใช้ความรู้นั้นได้หรือไม่ ครูต้องมีคำถามหรือกิจกรรมอื่นต่อยอดด้วย

ระดับที่ 2: เข้าใจ (Understand) — อธิบายความหมายด้วยตนเอง

นักเรียนแสดงความเข้าใจเมื่อสามารถอธิบาย สรุป ยกตัวอย่าง หรือถ่ายทอดความหมายด้วยถ้อยคำของตนเองได้ โดยยังคงสาระสำคัญถูกต้อง

คำกริยาที่อาจใช้: อธิบาย สรุป ยกตัวอย่าง แปลความ จัดประเภท

วิชา	ตัวอย่างคำถาม
ภาษาไทย	สรุปเหตุการณ์สำคัญในตอนนี้ด้วยคำของตนเอง
วิทยาศาสตร์	อธิบายว่าทำไมน้ำแข็งจึงลอยน้ำ
ภาษาอังกฤษ	ยกตัวอย่างสถานการณ์ที่ใช้สำนวนนี้ได้เหมาะสม
สังคมศึกษา	อธิบายความหมายของสิทธิและหน้าที่ พร้อมยกตัวอย่างอย่างละหนึ่งข้อ

ครูสังเกตอะไร: นักเรียนถ่ายทอดแนวคิดได้ถูกต้อง หรือเพียงท่องคำอธิบายเดิม

ระดับที่ 3: ประยุกต์ (Apply) — ใช้ความรู้ทำงานหรือแก้โจทย์

ระดับนี้เน้นให้นักเรียนนำหลักการ สูตร หรือวิธีการที่เรียนไปใช้กับงานและสถานการณ์ที่กำหนด

คำกริยาที่อาจใช้: ใช้ คำนวณ สาธิต ปฏิบัติ แก้โจทย์

วิชา	ตัวอย่างคำถามหรือกิจกรรม
คณิตศาสตร์	วัดความกว้างและความยาวของห้อง แล้วใช้สูตรคำนวณพื้นที่
ภาษาอังกฤษ	เขียนอีเมลขอโทษตามสถานการณ์ที่กำหนด โดยใช้รูปประโยคที่เรียน
วิทยาศาสตร์	ใช้วิธีที่เรียนวัดค่า pH ของตัวอย่างน้ำและบันทึกผล
สังคมศึกษา	ใช้หลักการจัดทำงบประมาณวางแผนค่าใช้จ่ายรายสัปดาห์จากโจทย์ที่กำหนด

ครูสังเกตอะไร: นักเรียนเลือกและใช้ความรู้หรือขั้นตอนได้เหมาะกับโจทย์หรือไม่

ระดับที่ 4: วิเคราะห์ (Analyze) — แยกส่วนและหาความสัมพันธ์

นักเรียนพิจารณาองค์ประกอบของข้อมูล เปรียบเทียบรูปแบบ หาความสัมพันธ์ หรือชี้ว่าหลักฐานแต่ละส่วนเชื่อมโยงกับข้อสรุปอย่างไร

คำกริยาที่อาจใช้: แยกแยะ เปรียบเทียบ วิเคราะห์ จัดกลุ่ม หาความสัมพันธ์

วิชา	ตัวอย่างคำถาม
ภาษาไทย	ผู้เขียนใช้คำหรือเหตุการณ์ใดสร้างความรู้สึกกังวลให้ผู้อ่าน และส่วนเหล่านั้นสัมพันธ์กันอย่างไร
ประวัติศาสตร์	จากเอกสารสองชิ้น แต่ละฝ่ายใช้เหตุผลใดสนับสนุนการตัดสินใจของตน
วิทยาศาสตร์	จากข้อมูลการทดลอง อุณหภูมิสัมพันธ์กับอัตราการละลายอย่างไร และมีข้อมูลจุดใดต่างจากแนวโน้ม
คณิตศาสตร์	วิธีแก้โจทย์สองวิธีนี้เหมือนและต่างกันตรงขั้นตอนใด

ครูสังเกตอะไร: นักเรียนมองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างข้อมูล และชี้หลักฐานที่ใช้ประกอบคำอธิบายได้หรือไม่

ระดับที่ 5: ประเมิน (Evaluate) — ตัดสินด้วยเกณฑ์และหลักฐาน

ระดับประเมินให้นักเรียนพิจารณาทางเลือก ข้อเสนอ วิธีการ หรือผลงาน แล้วลงความเห็นโดยมี เกณฑ์และหลักฐานรองรับ การตอบว่า “ดี” หรือ “ไม่ดี” เพียงอย่างเดียวจึงยังไม่แสดงกระบวนการคิดที่ต้องการ

คำกริยาที่อาจใช้: ประเมิน ตัดสิน วิจารณ์ ให้เหตุผล สนับสนุนข้อสรุป

วิชา	ตัวอย่างคำถาม
ภาษาไทย	นักเรียนเห็นด้วยกับการตัดสินใจของตัวละครหรือไม่ เพราะเหตุใด จงอ้างหลักฐานจากเรื่อง
ประวัติศาสตร์	หากใช้ผลกระทบต่อประชาชนเป็นเกณฑ์ นโยบายนี้ประสบความสำเร็จเพียงใด
วิทยาศาสตร์	การทดลองสองแบบนี้ แบบใดให้ผลน่าเชื่อถือกว่าเมื่อพิจารณาการควบคุมตัวแปร
สังคมศึกษา	ข้อเสนอแก้ปัญหานี้ตอบโจทย์ความเป็นธรรมเพียงใด และยังมีข้อจำกัดอะไร

ครูสังเกตอะไร: นักเรียนระบุเกณฑ์ อ้างหลักฐาน และอธิบายเหตุผลที่นำไปสู่ข้อสรุปได้หรือไม่

ระดับที่ 6: สร้างสรรค์ (Create) — พัฒนาชิ้นงานหรือแนวทางใหม่

นักเรียนนำความรู้หลายส่วนมาประกอบกัน เพื่อออกแบบแผน วิธีการ หรือชิ้นงานตามโจทย์ที่กำหนด งานระดับนี้ควรเปิดโอกาสให้ผู้เรียนตัดสินใจว่าจะสร้างผลงานอย่างไร และอธิบายเหตุผลเบื้องหลังการออกแบบได้

คำกริยาที่อาจใช้: ออกแบบ พัฒนา แต่ง วางแผน เสนอแนวทาง

วิชา	ตัวอย่างคำถามหรือกิจกรรม
ภาษาไทย	แต่งเรื่องสั้นตอนใหม่จากมุมมองของตัวละครรอง โดยรักษาข้อมูลสำคัญจากเรื่องเดิม
วิทยาศาสตร์	ออกแบบการทดลองเพื่อตรวจสอบว่าวัสดุสองชนิดช่วยลดความร้อนได้ต่างกันหรือไม่ พร้อมกำหนดตัวแปร
สังคมศึกษา	เสนอแผนลดขยะในโรงเรียน โดยระบุกิจกรรม ผู้รับผิดชอบ และวิธีติดตามผล
ศิลปะ	ออกแบบโปสเตอร์สำหรับกลุ่มเป้าหมายที่กำหนด พร้อมอธิบายเหตุผลในการเลือกภาพและสี

ครูสังเกตอะไร: ผลงานตอบโจทย์ ใช้ความรู้ที่เรียน และมีเหตุผลรองรับการออกแบบหรือไม่

ตั้งคำถามอย่างไรให้ตรงระดับการคิดที่ต้องการ

ก่อนเขียนคำถาม ครูอาจลองตอบสามข้อนี้ให้ชัด

1. เป้าหมายของคาบคืออะไร: อยากให้นักเรียนจำ อธิบาย ใช้ วิเคราะห์ ประเมิน หรือสร้างสิ่งใด
2. นักเรียนต้องใช้ข้อมูลอะไร: มีบทอ่าน ชุดข้อมูล สถานการณ์ ตัวอย่าง หรือเกณฑ์ให้พิจารณาเพียงพอหรือยัง
3. คำตอบแบบไหนจะแสดงว่านักเรียนทำได้: จะดูจากคำอธิบาย วิธีคำนวณ การอ้างหลักฐาน เหตุผลที่ใช้ตัดสิน หรือชิ้นงาน

ตัวอย่างเช่น หากสอนเรื่องขยะในโรงเรียน ครูสามารถใช้หัวข้อเดียวกันตั้งคำถามได้หลายแบบ

เป้าหมาย	ตัวอย่างคำถาม
จำ	ขยะในข้อมูลที่ให้มาแบ่งเป็นประเภทใดบ้าง
เข้าใจ	อธิบายความแตกต่างระหว่างขยะรีไซเคิลกับขยะทั่วไป พร้อมยกตัวอย่าง
ประยุกต์	จากรายการสิ่งของที่กำหนด ให้นำไปจัดลงถังขยะให้ถูกประเภท
วิเคราะห์	จากข้อมูลขยะรายวัน วันใดมีปริมาณเพิ่มผิดจากแนวโน้ม และมีปัจจัยใดที่ควรตรวจสอบ
ประเมิน	ระหว่างเพิ่มถังแยกขยะกับลดการใช้บรรจุภัณฑ์ วิธีใดเหมาะกับโรงเรียนมากกว่า หากใช้ต้นทุนและผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นเป็นเกณฑ์
สร้างสรรค์	ออกแบบแผนลดขยะหนึ่งเดือนสำหรับโรงเรียน พร้อมวิธีวัดผล

ตัวอย่างนี้เป็นแนวทาง ไม่ใช่ชุดคำถามที่ต้องใช้เรียงตามลำดับทุกครั้ง ครูอาจเริ่มคาบด้วยปัญหาที่ชวนสงสัยก่อน แล้วค่อยพานักเรียนกลับไปหาความรู้พื้นฐานที่จำเป็นก็ได้

ระวังการดูระดับจาก “คำกริยา” เพียงคำเดียว

คำกริยาแสดงพฤติกรรมช่วยครูเริ่มร่างคำถามได้ แต่ ไม่ได้กำหนดระดับการคิดโดยอัตโนมัติ คำว่า “เปรียบเทียบ” อาจใช้เพียงบอกความต่างที่เห็นชัด หรืออาจต้องวิเคราะห์ข้อมูลหลายชุด ขึ้นอยู่กับโจทย์และสิ่งที่นักเรียนต้องทำ

เช่นเดียวกัน คำว่า “เพราะอะไร” ไม่ได้ทำให้คำถามเป็นระดับวิเคราะห์ทันที หากนักเรียนตอบได้ด้วยการทวนประโยคจากหนังสือ ในทางกลับกัน คำถามแบบเลือกคำตอบก็อาจให้ผู้เรียนพิจารณาหลักฐานที่ซับซ้อนก่อนตัดสินใจได้

หัวใจจึงอยู่ที่งานทางความคิดที่โจทย์กำหนด รวมถึงข้อมูลที่ให้ใช้ เหตุผลที่ต้องแสดง และเกณฑ์ที่ครูใช้ดูคำตอบ

สรุป

Bloom’s Taxonomy ช่วยให้ครูมองเห็นความต่างระหว่างการ “จำคำตอบได้” กับการ “นำความรู้ไปคิดต่อ” แต่การใช้ให้ได้ผลไม่จำเป็นต้องสร้างคำถามให้ครบทั้ง 6 ระดับในทุกคาบ

เริ่มจากเลือกเป้าหมายการเรียนรู้หนึ่งข้อ แล้วเขียนคำถามที่ทำให้นักเรียนแสดงกระบวนการคิดนั้นออกมาอย่างชัดเจน เมื่อคำถาม กิจกรรม และวิธีดูคำตอบไปในทางเดียวกัน ครูก็จะเห็นได้มากขึ้นว่านักเรียนเรียนรู้อะไร และควรพาไปต่ออย่างไร

อ้างอิง

• Bloom, B. S., Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. Handbook I: Cognitive Domain.
• Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives.
• Centre for Teaching Excellence, University of Waterloo: Bloom’s Taxonomy
• Centre for Teaching Excellence, University of Waterloo: Bloom’s Taxonomy Learning Activities and Assessments
• Center for Excellence in Learning and Teaching, Iowa State University: Bloom’s Taxonomy

ตรวจสอบกรอบ 6 ระดับและแนวทางจับคู่ผลลัพธ์การเรียนรู้กับกิจกรรมจากแหล่งวิชาการข้างต้นแล้ว ส่วนคำถามแยกรายวิชาและตัวอย่างเรื่องขยะเป็นตัวอย่างที่เรียบเรียงขึ้นเพื่อใช้ประกอบบทความ (uwaterloo.ca)