วิกฤตซ้อนวิกฤต: เมื่อเยาวชนไทยเผชิญการศึกษาที่ถดถอยและสุขภาพจิตที่ดิ่งพร้อมกัน

เด็กไทยกำลังเผชิญกับสองวิกฤตพร้อมกัน — วิกฤตที่วัดได้จากข้อสอบ และวิกฤตที่มองไม่เห็นจากภายนอก

ในปี 2565 OECD เผยแพร่ผล PISA ที่ชี้ชัดว่าไทยกำลังร่วงลงอย่างต่อเนื่องในทุกทักษะ ขณะเดียวกัน UNICEF รายงานว่าวัยรุ่นไทย 17.6% เคยมีความคิดอยากฆ่าตัวตายในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา ตัวเลขสองชุดนี้ไม่ได้อยู่ในโลกคนละใบ แต่กำลังบอกเรื่องเดียวกัน — ว่ามีบางอย่างผิดพลาดเชิงระบบในชีวิตของเยาวชนไทย และเราต้องพูดถึงมันพร้อมกัน

1. วิกฤตที่หนึ่ง: คะแนน PISA ที่ร่วงไม่หยุด

ตัวเลขที่บอกความจริง

ผลการทดสอบ PISA 2022 ซึ่งเผยแพร่โดย OECD ในเดือนธันวาคม 2566 ระบุว่า นักเรียนไทยอายุ 15 ปีได้คะแนนคณิตศาสตร์ 394 คะแนน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 472 คะแนน ทักษะการอ่านอยู่ที่ 379 คะแนน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 476 คะแนน และวิทยาศาสตร์ได้ 409 คะแนน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 485 คะแนน

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่แค่ “ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย” แต่สะท้อนถึงแนวโน้มที่น่าตกใจกว่านั้น ในช่วงปี 2555 ถึง 2565 คะแนนของไทยลดลงประมาณ 30 คะแนนในวิชาคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ และลดลงถึงประมาณ 60 คะแนนในทักษะการอ่าน ซึ่งตามกรอบการตีความของ OECD เทียบเท่าโดยประมาณกับสิ่งที่นักเรียนอายุ 15 ปีจะเรียนรู้ได้ในราวหนึ่งปีการศึกษา

ที่น่าสังเกตเพิ่มเติม เมื่อเทียบกับปี 2555 สัดส่วนนักเรียนที่ทำคะแนนได้ต่ำกว่าระดับขั้นต่ำ (Level 2) เพิ่มขึ้น 19 เปอร์เซ็นต์พอยต์ในวิชาคณิตศาสตร์ 32 เปอร์เซ็นต์พอยต์ในทักษะการอ่าน และ 19 เปอร์เซ็นต์พอยต์ในวิชาวิทยาศาสตร์

นักเรียนไทยที่หาได้ยาก: ผู้ทำคะแนนระดับสูง

ในประเทศไทย นักเรียนเกือบไม่มีเลยที่ทำคะแนนได้ในระดับ 5 หรือสูงกว่าในทักษะการอ่าน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 7% และในวิชาคณิตศาสตร์ มีเพียงประมาณ 1% ของนักเรียนไทยที่ทำคะแนนในระดับสูง เทียบกับค่าเฉลี่ยโลกที่ 9%

ขณะที่นักเรียนไทยเพียง 35% ทำได้ถึง Level 2 หรือสูงกว่าในทักษะการอ่าน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 74% Level 2 คือระดับขั้นต่ำที่นักเรียนควรทำได้ในการอ่านจับใจความขั้นพื้นฐาน ตัวเลขนี้หมายความว่าเยาวชนไทยกว่า 65% ยังไม่ถึงเกณฑ์ขั้นต่ำที่ควรจะเป็น

แนวโน้มที่น่ากังวล: ลดลงก่อน COVID แล้ว

ผล PISA ยืนยันว่าการถดถอยของคะแนนเริ่มขึ้นและดิ่งลงอย่างต่อเนื่องมาตั้งแต่ก่อนเกิดโรคระบาดใหญ่ โดยระบุชัดว่าการลดลงระหว่างปี 2561 และ 2565 เป็นการยืนยันและเร่งรัดแนวโน้มที่เริ่มต้นขึ้นก่อนหน้านั้นระหว่างปี 2555 และ 2558 และไทยเป็นหนึ่งในกลุ่มประเทศที่มีแนวโน้มคะแนนลดลงต่อเนื่องตั้งแต่ก่อน COVID-19 ซึ่งชี้ว่านี่ไม่ใช่ผลกระทบชั่วคราว แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง

Sompong Jitradab นักวิชาการด้านการศึกษาจากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ให้สัมภาษณ์ Bangkok Post ว่า “ผลลัพธ์ PISA สะท้อนให้เห็นว่าระบบการศึกษาไทยกำลังเผชิญปัญหาและล้าสมัย ปัจจัยหลายอย่างรวมถึง COVID-19 ส่งผลต่อผลการเรียน แต่เราต้องยอมรับผลการประเมินนี้”

เปรียบเทียบ: ห่างกันเท่าไหร่ในอาเซียนและโลก?

สิงคโปร์ครองอันดับหนึ่งของโลกใน PISA 2022 ด้วยคะแนนคณิตศาสตร์ 575 คะแนน ห่างจากไทย (394 คะแนน) ถึง 181 คะแนน ซึ่งตามกรอบการตีความของ OECD เทียบเท่าโดยประมาณ 6 ปีการศึกษา ในอาเซียนด้วยกัน เวียดนามและมาเลเซียก็ทำคะแนนได้สูงกว่าไทยเช่นกัน ขณะที่ค่าเฉลี่ย OECD อยู่ที่ประมาณ 472 คะแนนในคณิตศาสตร์ ห่างจากไทยเกือบ 80 คะแนน ตัวเลขนี้ไม่ใช่แค่ความแตกต่างในผลสอบ แต่คือช่องว่างของโอกาสในชีวิตที่เยาวชนไทยเผชิญ

มุมโต้แย้งที่ต้องพิจารณา

อย่างไรก็ตาม นักวิชาการบางส่วนชี้ว่า PISA วัดเพียงทักษะบางมิติของนักเรียนอายุ 15 ปีในโรงเรียนที่สุ่มตัวอย่าง และไม่ได้ครอบคลุมทักษะทั้งหมดที่จำเป็นสำหรับอนาคต เช่น ทักษะเชิงสร้างสรรค์ ทักษะสังคม หรือความสามารถปรับตัว นอกจากนี้ปัจจัยด้านเศรษฐสังคมและโครงสร้างประชากรของแต่ละประเทศก็มีบทบาทสำคัญในผลลัพธ์ ทำให้การเปรียบเทียบโดยตรงต้องพิจารณาบริบทด้วย

2. วิกฤตที่สอง: สุขภาพจิตที่กำลังพังทลาย

ขนาดของปัญหาที่มองไม่เห็น

รายงานจาก UNICEF ร่วมกับกระทรวงสาธารณสุข สถาบันวิจัยประชากรและสังคม และ Burnet Institute ระบุว่าสำหรับกลุ่มอายุ 10-19 ปีในไทย 15% ของภาระโรค (burden of disease) เกิดจากความผิดปกติทางจิตและการทำร้ายตัวเอง

ข้อมูลจากกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข เผยว่า ระหว่างปี 2563-2567 มีคนไทยกว่า 8% ที่มีความเครียดสูง เกือบ 10% มีความเสี่ยงต่อโรคซึมเศร้า และมากกว่า 5% เผชิญกับความเสี่ยงในการฆ่าตัวตาย โดยตัวเลขในกลุ่มเยาวชนอายุต่ำกว่า 20 ปีสูงกว่าค่าเฉลี่ยอย่างมีนัยสำคัญ

แนวโน้มที่แย่ลงอย่างต่อเนื่อง

การสำรวจ GSHS ต่อเนื่องพบว่าสัดส่วนวัยรุ่นอายุ 13-15 ปีที่มีความคิดอยากฆ่าตัวตายในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา เพิ่มขึ้นจาก 8.5% ในปี 2551 เป็น 18.1% ในปี 2564 โดยมีอัตราสูงกว่าในกลุ่มเด็กผู้หญิง (24.5%) เมื่อเทียบกับผู้ชาย (11.5%)

จากการสำรวจสุขภาพนักเรียนระดับโลกปี 2564 พบว่าวัยรุ่นไทยอายุ 13-17 ปีถึง 17.6% เคยมีความคิดที่จะฆ่าตัวตายในช่วงไม่นานมานี้ และการฆ่าตัวตายคือสาเหตุการเสียชีวิตอันดับสามของวัยรุ่นอายุ 15-19 ปีในไทย

Dr. Natalie Grove จาก UNICEF ระบุในรายงานว่า “โดยไม่มีการตรวจพบเบื้องต้นและการเข้าถึงบริการและการสนับสนุน เยาวชนมีความเปราะบางสูงมาก สุขภาพจิตที่ไม่ดีส่งผลต่อความสามารถในการเรียนรู้และเติบโตของเด็กในห้องเรียนและในชีวิต”

ตัวเลขพยายามฆ่าตัวตายที่ไม่อาจเพิกเฉย

ในปี 2566 กรมสุขภาพจิตบันทึกการพยายามฆ่าตัวตายประมาณ 31,402 ครั้ง โดยวัยรุ่นอายุ 15-19 ปีรายงานอัตราการพยายามฆ่าตัวตายสูงสุด

และในปี 2567 ตัวเลขนี้เพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 33,000 ครั้ง หรือเฉลี่ยประมาณ 90 กว่าครั้งต่อวัน ซึ่งเป็นตัวเลขที่สะท้อนความเร่งด่วนของวิกฤตนี้ได้ชัดเจน

WHO รายงานว่าอัตราการเสียชีวิตจากการฆ่าตัวตายในไทยเพิ่มขึ้น 32% ระหว่างปี 2560-2565

3. สองวิกฤตที่เชื่อมโยงกัน: ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

การอ่านตัวเลขทั้งสองชุดแยกกันทำให้เห็นภาพไม่ครบ เพราะความจริงคือวิกฤตการศึกษาและวิกฤตสุขภาพจิตเป็นเหรียญสองด้านของปัญหาเดียวกัน

แรงกดดันจากระบบการศึกษา → สุขภาพจิตดิ่ง ระบบการศึกษาที่เน้นการท่องจำ การวัดผลที่เน้นตัวเลข และการแข่งขันในทุกขั้นตอน สร้างแรงกดดันอย่างต่อเนื่องต่อเยาวชน ความเครียดด้านวิชาการ แรงกดดันในการประสบความสำเร็จ การเปรียบเทียบบนโซเชียลมีเดีย และความคาดหวังที่เข้มงวดของสังคม ล้วนเป็นปัจจัยสำคัญ

สุขภาพจิตที่ไม่ดี → ผลการเรียนตกต่ำ สุขภาพจิตที่ไม่ดีส่งผลต่อความสามารถในการเรียนรู้และเติบโตของเด็กในห้องเรียน เพราะพวกเขาจะมีปัญหาในการจดจ่อ ปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน และรับมือกับอารมณ์ที่รุนแรง วงจรนี้หมุนไปต่อเนื่อง: เรียนไม่ได้ผล → เครียดมากขึ้น → เรียนได้น้อยลงอีก

ความเหลื่อมล้ำเป็นตัวเร่งปฏิกิริยา เด็กจากครอบครัวยากจนได้รับผลกระทบจากทั้งสองวิกฤตมากกว่า เข้าถึงการศึกษาคุณภาพต่ำกว่า และเข้าถึงบริการสุขภาพจิตได้น้อยกว่า ข้อมูล PISA ชี้ให้เห็นว่าเด็กไทยที่มีสถานะทางเศรษฐสังคมต่ำมีผลการเรียนแตกต่างจากเด็กฐานะดีอย่างมีนัยสำคัญ

4. ช่องว่างที่ยิ่งซ้ำเติม: การเข้าถึงบริการที่ไม่เพียงพอ

จิตแพทย์ที่ขาดแคลน

ประเทศไทยมีนักจิตวิทยาและจิตแพทย์เฉลี่ยเพียง 1.57 และ 1.28 คนต่อประชากร 100,000 คนตามลำดับ ตัวเลขนี้ต่ำกว่ามาตรฐาน WHO อย่างมาก และยังต่ำกว่าหลายประเทศพัฒนาแล้วที่มีจิตแพทย์มากกว่า 10 คนต่อประชากร 100,000 คน และปัญหาไม่ได้แค่จำนวน แต่ยังรวมถึงการกระจุกตัว โดยจิตแพทย์เด็กและวัยรุ่นกว่า 40% อยู่ในกรุงเทพฯ ทำให้เด็กในพื้นที่ห่างไกลเสียเปรียบอย่างมาก

สายด่วนที่รับสายไม่หวาด

สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต รับสายกว่า 40,635 สายในช่วงครึ่งแรกของปี 2568 เพียงครึ่งปีเดียว โดยหลายสายมาจากเยาวชนอายุ 11-25 ปี ตัวเลขนี้สะท้อนทั้งความต้องการที่มีจริง และอุปสรรคในการรับมือที่ยังไม่เพียงพอ

5. ทำไมจึงยากที่จะแก้?

อุปสรรคที่ 1: ตราบาปทางสังคม (Stigma)

ในไทย การยอมรับว่ามีปัญหาสุขภาพจิตยังถูกมองว่าเป็นความอ่อนแอ โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกลซึ่งความเชื่อเกี่ยวกับโรคจิตมักเชื่อมโยงกับสาเหตุเหนือธรรมชาติ ทำให้ครอบครัวไม่นำเด็กไปรับการรักษา

อุปสรรคที่ 2: ระบบที่ทำงานแบบแยกส่วน

กระทรวงศึกษาธิการและกระทรวงสาธารณสุขทำงานเป็นไซโลที่แทบไม่เชื่อมกัน นักเรียนที่มีปัญหาสุขภาพจิตในโรงเรียนมักไม่ได้รับการส่งต่อไปยังบริการด้านสุขภาพ และในทางกลับกัน เด็กที่รับการรักษาด้านสุขภาพจิตมักไม่ได้รับการสนับสนุนด้านการเรียนที่เหมาะสม

อุปสรรคที่ 3: งบประมาณที่ไม่สอดคล้องกับขนาดของปัญหา

UNICEF สนับสนุนแนวทาง “whole-of-society” ที่เชื่อมโยงรัฐบาล โรงเรียน ครอบครัว และชุมชน และเรียกร้องให้เพิ่มงบประมาณสาธารณสุขด้านบริการสุขภาพจิตในระดับท้องถิ่น พร้อมกับการฝึกอบรมนักให้คำปรึกษามากกว่า 10,000 คนภายในปี 2570

6. สัญญาณเชิงบวก: สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น

ท่ามกลางภาพที่น่ากังวล มีความเคลื่อนไหวที่น่าจับตา

แผนป้องกันการฆ่าตัวตายแห่งชาติ 2567-2573 กรมสุขภาพจิตร่วมกับ WHO พัฒนาแผนป้องกันการฆ่าตัวตายแห่งชาติ ซึ่งสอดคล้องกับกรอบ LIVE LIFE ของ WHO โดยเน้นการตรวจคัดกรองเบื้องต้นในโรงเรียน การจำกัดการเข้าถึงอุปกรณ์อันตราย และการปรับปรุงระบบเฝ้าระวัง

Hope Taskforce ทีม Hope Taskforce ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างภาครัฐ เอกชน และภาคประชาสังคม ได้ดำเนินการแทรกแซงช่วยเหลือสำเร็จมากกว่า 600 กรณี และได้รับรางวัลบริการสาธารณะแห่งชาติในปี 2566

พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา พ.ร.บ. พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา ซึ่งขยายไปแล้ว 20 จังหวัดทั่วประเทศ เปิดทางให้โรงเรียนออกแบบหลักสูตรและระบบบริหารเองได้ ซึ่งอาจเป็นช่องทางสำหรับการบูรณาการการดูแลสุขภาพจิตเข้าไปในการเรียนการสอนได้มากขึ้น

7. สิ่งที่ข้อมูลกำลังบอก: บทวิเคราะห์

การอ่านข้อมูลทั้งหมดนี้ควบคู่กัน ทำให้เห็นภาพที่ชัดขึ้น

ประการแรก: ปัญหาไม่ได้เพิ่งเกิด แต่สะสมมาเป็นทศวรรษ ทั้งคะแนน PISA ที่ลดต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2555 และอัตราความคิดฆ่าตัวตายที่เพิ่มขึ้นจาก 8.5% ในปี 2551 เป็น 18.1% ในปี 2564 ล้วนชี้ว่านี่คือแนวโน้มระยะยาว ไม่ใช่เหตุการณ์ฉุกเฉิน

ประการที่สอง: ทั้งสองวิกฤตมีต้นตอร่วมกันในหลายมิติ ไม่ว่าจะเป็นความเหลื่อมล้ำ ระบบการศึกษาที่เน้นการวัดผลมากกว่าการเรียนรู้ และการขาดระบบช่วยเหลือที่เชื่อมโยงกัน

ประการที่สาม: การแก้ปัญหาด้านการศึกษาโดยไม่สนใจสุขภาพจิต หรือแก้สุขภาพจิตโดยไม่เปลี่ยนระบบการศึกษา จะไม่ได้ผลในระยะยาว เพราะทั้งสองเป็นระบบที่ป้อนกลับเข้าหากัน

ประการที่สี่: ความเร่งด่วนอยู่ที่การเข้าถึง ไม่ใช่แค่การมีบริการ การมีแผนดีแต่เข้าไม่ถึง โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกล ไม่ได้ช่วยเด็กที่ต้องการความช่วยเหลือตอนนี้

บทสรุป: โจทย์ที่ไม่อาจเลือกแก้ทีละด้าน

ข้อมูลทั้งหมดนี้ไม่ได้มีจุดประสงค์เพื่อสร้างความหดหู่ แต่เพื่อตั้งคำถามที่ถูกต้อง

คำถามไม่ใช่ว่า “เราควรแก้การศึกษาก่อนหรือสุขภาพจิตก่อน?” แต่คือ “เราจะออกแบบระบบที่ดูแลเด็กทั้งคนได้อย่างไร?” ทั้งในแง่ความรู้ที่ต้องการ และสภาวะจิตใจที่จะทำให้เขาเรียนรู้ได้จริง

นโยบาย “เรียนดี มีความสุข” ของกระทรวงศึกษาธิการ ปีงบประมาณ 2568-2569 บรรจุทั้งสองคำนี้ไว้พร้อมกัน ซึ่งเป็นทิศทางที่ถูกต้อง แต่ระยะห่างระหว่างนโยบายกับความเป็นจริงในชีวิตเด็กยังเป็นระยะทางที่ยาวมาก และเยาวชนไทยไม่มีเวลารอ

📌 หากคุณหรือคนรู้จักกำลังเผชิญกับปัญหาสุขภาพจิต: สายด่วนกรมสุขภาพจิต 1323 ให้บริการตลอด 24 ชั่วโมง | Samaritans of Thailand: 02-713-6791 (ภาษาอังกฤษ) และ 02-713-6793 (ภาษาไทย)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

ด้านการศึกษา

OECD. (2023). PISA 2022 Results: The State of Learning and Equity in Education (Volume I). OECD Publishing. doi:10.1787/53f23881-en
OECD. (2023). PISA 2022 Results: Country Notes — Thailand. www.oecd.org/pisa
OECD Education GPS — Thailand Country Profile (PISA 2022): gpseducation.oecd.org
Bangkok Post. (2023). “PISA Results Panic Scholars.” www.bangkokpost.com
กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.): www.eef.or.th

ด้านสุขภาพจิต

UNICEF Thailand. (2022). Thailand Country Report: Strengthening Mental Health. www.unicef.org/thailand
UNICEF Thailand. “Poor Youth Mental Health is Costing Thailand.” www.unicef.org/thailand
WHO Thailand. (2024). “Suicide Prevention in Thailand: A Whole-of-Society Approach.” www.who.int/thailand
WHO Thailand. (2025). “Mental Health and Social Connection in Thailand.” www.who.int/thailand
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. แผนป้องกันการฆ่าตัวตายแห่งชาติ 2567-2573. www.dmh.go.th

ด้านนโยบาย

ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง นโยบายการศึกษา ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568-2569. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 141 ตอนพิเศษ 309 (13 พฤศจิกายน 2567)
พ.ร.บ. พื้นที่นวัตกรรมการศึกษา พ.ศ. 2562: www.edusandbox.com

บทความนี้รวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลจากองค์กรระหว่างประเทศและหน่วยงานทางการไทย ข้อมูลเชิงสถิติอาจมีการปรับปรุงตามรายงานใหม่ กรุณาติดตามจากแหล่งข้อมูลทางการที่อ้างอิงไว้ข้างต้น — ทีม Eduzones, เมษายน 2025