ประวัติมหาวิทยาลัยขอนแก่น — จากสถาบันเทคโนโลยีสู่มหาวิทยาลัยแห่งแรกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ประวัติมหาวิทยาลัยขอนแก่น (มข.) อย่างละเอียด ตั้งแต่จุดกำเนิดสถาบันเทคโนโลยีขอนแก่น พ.ศ. 2505 สู่การสถาปนา 25 มกราคม พ.ศ. 2509 มหาวิทยาลัยแห่งแรกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พร้อมแหล่งอ้างอิงทางการ

---

ภภาคตะวันออกเฉียงเหนือครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 105.5 ล้านไร่ มีประชากรราว 21.6 ล้านคน คิดเป็นประมาณหนึ่งในสามของประเทศ ประกอบด้วย 20 จังหวัด

แต่ในช่วงต้นทศวรรษ 2500 ภูมิภาคที่ใหญ่ที่สุดของไทยแห่งนี้กลับไม่มีมหาวิทยาลัยสักแห่ง

มหาวิทยาลัยขอนแก่น เป็นสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกที่จัดตั้งขึ้นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ตามนโยบายการขยายการศึกษาระดับอุดมศึกษาสู่ส่วนภูมิภาคในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 1 ของประเทศ โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อการพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

นั่นคือเรื่องราวของ มหาวิทยาลัยขอนแก่น

📌 หมายเหตุ: บทความนี้อ้างอิงหลักจากเว็บไซต์ทางการของมหาวิทยาลัยขอนแก่น (kku.ac.th/th/about/history/), พิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยขอนแก่น (museum.kku.ac.th), กองสื่อสารองค์กร มข. (cad.kku.ac.th) และคลังจดหมายเหตุ อว. (mhesi.nrct.go.th)

---

บทที่ 1 — บริบทก่อนก่อตั้ง: อีสานขาดมหาวิทยาลัย

ในช่วงทศวรรษ 2500 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นภูมิภาคที่มีประชากรมากที่สุดของไทย แต่กลับมีสถาบันอุดมศึกษาน้อยที่สุด นักเรียนที่ต้องการเรียนต่อระดับปริญญาต้องเดินทางไกลลงกรุงเทพฯ หรือขึ้นเชียงใหม่ เป็นภาระหนักสำหรับครอบครัวรายได้น้อยซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ในภูมิภาค

ปัญหานี้สอดคล้องกับแนวทางการพัฒนาในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 1 ที่มุ่งกระจายโอกาสทางการศึกษาสู่ภูมิภาค และนำมาสู่การก่อตั้งสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

---

บทที่ 2 — ต้นกำเนิด: สถาบันเทคโนโลยีขอนแก่น พ.ศ. 2505

มหาวิทยาลัยขอนแก่นถือกำเนิดมาจากสถาบันเทคโนโลยีขอนแก่น (Khon Kaen Institute of Technology หรือ K.I.T.) ในปี พ.ศ. 2505

สถาบันเทคโนโลยีขอนแก่นเป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาระดับอุดมศึกษาในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ก่อตั้งขึ้นเพื่อรองรับความต้องการกำลังคนด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่จำเป็นต่อการพัฒนาภูมิภาค

---

บทที่ 3 — ยกฐานะเป็น “มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ” พ.ศ. 2507

ในช่วงเตรียมการจัดตั้งมหาวิทยาลัย ปี พ.ศ. 2507 มีการใช้ชื่อโครงการว่า ‘มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ’ ก่อนที่จะสถาปนาเป็นมหาวิทยาลัยขอนแก่นในเวลาต่อมา

การยกฐานะครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่ารัฐบาลมองการณ์ไกลกว่าสถาบันเทคโนโลยีเฉพาะทาง สถาบันในภาคอีสานควรเป็นมหาวิทยาลัยที่ครอบคลุมหลายสาขาวิชา เพื่อตอบโจทย์การพัฒนาภูมิภาคที่มีความต้องการหลากหลาย

ในยุคเริ่มก่อตั้ง มหาวิทยาลัยมี 3 คณะวิชา ประกอบด้วย คณะเกษตรศาสตร์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ และคณะวิทยาศาสตร์-อักษรศาสตร์ (ซึ่งทำหน้าที่สอนในรายวิชาพื้นฐาน ยังไม่ได้เปิดรับนักศึกษา) ในปีแรกมีการรับนักศึกษา จำนวนทั้งสิ้น 107 คน

การเลือกเปิด 3 คณะนี้สะท้อนความจำเป็นของภูมิภาค คณะเกษตรศาสตร์รองรับภูมิภาคที่พึ่งพาการเกษตรเป็นหลัก คณะวิศวกรรมศาสตร์รองรับการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน และคณะวิทยาศาสตร์วางรากฐานวิชาการให้กับทั้งสองสาขา

---

บทที่ 4 — วันสถาปนา: 25 มกราคม พ.ศ. 2509

มหาวิทยาลัยขอนแก่นได้รับการสถาปนาขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2509 ซึ่งเป็นวันที่พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยขอนแก่นประกาศในราชกิจจานุเบกษา มหาวิทยาลัยขอนแก่นเป็นหนึ่งในมหาวิทยาลัยยุคแรกของประเทศไทย และเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

วันที่ 25 มกราคม ของทุกปีจึงถือเป็น “วันสถาปนามหาวิทยาลัยขอนแก่น” ที่ชาว มข. ทุกคนรำลึกถึง

---

บทที่ 5 — พระราชดำรัส: พระมหากรุณาธิคุณต่ออีสาน

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดมหาวิทยาลัยขอนแก่นอย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 20 ธันวาคม 2510 พระราชดำรัสตอนหนึ่งระบุว่า

“การตั้งมหาวิทยาลัยขอนแก่นเพิ่มขึ้นอีกแห่งหนึ่งนั้นเป็นคุณอย่างยิ่ง เพราะทำให้การศึกษาชั้นสูงขยายออกไปถึงภูมิภาคที่สำคัญที่สุดส่วนหนึ่งของประเทศ ซึ่งต่อไปจะเป็นผลดีแก่การพัฒนา ยกฐานะความเป็นอยู่ของประชาชนในภูมิภาคนี้เป็นอย่างยิ่ง ความสำเร็จในการตั้งมหาวิทยาลัยขอนแก่นจึงเป็นความสำเร็จที่ทุกคนควรจะยินดี”

พระราชดำรัสนี้ไม่ใช่เพียงคำกล่าวในพิธี แต่คือแนวทางที่มหาวิทยาลัยยึดถือมาตลอดกว่า 6 ทศวรรษ มหาวิทยาลัยขอนแก่นได้ตระหนักถึงพระราชดำรัสดังกล่าว จึงได้ดำเนินการในแนวนโยบายเพื่อการพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือและประเทศ โดยการพัฒนาด้านการเรียน การสอน การวิจัยที่เป็นประโยชน์ต่อการนำไปถ่ายทอดเพื่อสร้างองค์ความรู้ให้กับประชาชน เพื่อยกระดับชีวิตและความเป็นอยู่ให้มีความมั่นคงและสามารถดำรงอยู่ได้อย่างมีศักดิ์ศรีในสังคม

---

บทที่ 6 — พัฒนาการ 3 ยุค

มหาวิทยาลัยขอนแก่น มีการพัฒนาการมาโดยลำดับ ตั้งแต่วันที่ก่อตั้งจนถึงปัจจุบัน โดยอาจแบ่งพัฒนาการตามความสำเร็จของการบริหารและพัฒนามหาวิทยาลัยได้ 3 ยุค

ยุคที่ 1 — ยุคก่อตั้งและขยายตัว (พ.ศ. 2507–2526) เป็นช่วงเวลาที่ค่อนข้างยาวนานเกือบ 2 ทศวรรษ เป็นช่วงเวลาแห่งการก่อตั้งและการขยายตัวของมหาวิทยาลัยอย่างต่อเนื่อง เปิดคณะใหม่ สร้างโครงสร้างพื้นฐาน และวางรากฐานทางวิชาการ

ยุคที่ 2 — ยุคพัฒนาคุณภาพ (พ.ศ. 2526–2557) มหาวิทยาลัยเน้นการพัฒนาคุณภาพการศึกษาและการวิจัย ขยายหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษา และเริ่มสร้างความเป็นเลิศทางวิชาการในสาขาที่มีความสำคัญต่อภูมิภาค ใน พ.ศ. 2552 มหาวิทยาลัยขอนแก่นได้รับเลือกเป็น 1 ใน 9 มหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ

ยุคที่ 3 — ยุคเปลี่ยนผ่านสู่มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ (พ.ศ. 2557–ปัจจุบัน) มหาวิทยาลัยขอนแก่นเปลี่ยนสถานะเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ โดยมีจุดเปลี่ยนสำคัญเมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม 2558 เพิ่มความคล่องตัวในการบริหารจัดการและพัฒนาสู่มหาวิทยาลัยวิจัยระดับนานาชาติ

---

บทที่ 7 — มหาวิทยาลัยขอนแก่นและการพัฒนาอีสาน

ที่ตั้งของมหาวิทยาลัยขอนแก่นในจังหวัดขอนแก่นไม่ใช่การเลือกโดยบังเอิญ ขอนแก่นเป็นศูนย์กลางของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ทั้งทางภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ และการคมนาคม

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือครอบคลุมพื้นที่ 105.5 ล้านไร่ ประชากร 21.6 ล้านคน ซึ่งทั้งพื้นที่และประชากรคิดเป็นประมาณหนึ่งในสามของประเทศ การมีมหาวิทยาลัยในภูมิภาคนี้จึงส่งผลกระทบต่อคนจำนวนมากที่สุดในแง่สัดส่วนประชากร

บทบาทของมหาวิทยาลัยขอนแก่นไม่ได้จำกัดอยู่แค่การผลิตบัณฑิต แต่ยังเป็นศูนย์กลางการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีที่เหมาะสมกับบริบทอีสาน ทั้งด้านเกษตรกรรม สาธารณสุข วิศวกรรม และสังคมศาสตร์

---

บทที่ 8 — มหาวิทยาลัยขอนแก่นในปัจจุบัน

ปัจจุบันมหาวิทยาลัยขอนแก่นมีคณะ วิทยาลัย สถาบัน และหน่วยงานจำนวนมาก ครอบคลุมสาขาวิชาตั้งแต่แพทยศาสตร์ ทันตแพทยศาสตร์ เภสัชศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ เกษตรศาสตร์ สถาปัตยกรรมศาสตร์ ไปจนถึงนิติศาสตร์ มนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์ สามารถตรวจสอบรายชื่อหน่วยงานล่าสุดได้ที่ kku.ac.th โดยตรง

มหาวิทยาลัยขอนแก่นได้รับการจัดอันดับอยู่ในกลุ่มมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศไทยที่ได้รับการยอมรับในระดับเอเชีย และเป็น 1 ใน 9 มหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ

---

สรุป Timeline สำคัญ

พ.ศ.	เหตุการณ์
2505	ก่อตั้งสถาบันเทคโนโลยีขอนแก่น (K.I.T.) จุดกำเนิดของมหาวิทยาลัย
2507	ยกฐานะเป็น “มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ” เปิด 3 คณะแรก รับนักศึกษา 107 คน
2509	25 มกราคม — สถาปนา “มหาวิทยาลัยขอนแก่น” อย่างเป็นทางการ (ประกาศในราชกิจจานุเบกษา)
2510	20 ธันวาคม — พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 เสด็จเปิดมหาวิทยาลัยอย่างเป็นทางการ
2507–2526	ยุคก่อตั้งและขยายตัว — เปิดคณะใหม่และสร้างรากฐานทางวิชาการ
2526–2557	ยุคพัฒนาคุณภาพ — เน้นการวิจัยและความเป็นเลิศทางวิชาการ
2552	ได้รับเลือกเป็น 1 ใน 9 มหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ
2558	18 กรกฎาคม — เปลี่ยนสถานะเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ

---

ข้อมูลปัจจุบัน

รายการ	ข้อมูล
วันสถาปนา	25 มกราคม พ.ศ. 2509
วันเปิดมหาวิทยาลัยอย่างเป็นทางการ	20 ธันวาคม พ.ศ. 2510
วันเปลี่ยนสถานะ	18 กรกฎาคม พ.ศ. 2558
ลำดับ	มหาวิทยาลัยแห่งแรกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
คณะแรกเปิดสอน	เกษตรศาสตร์ / วิศวกรรมศาสตร์ / วิทยาศาสตร์-อักษรศาสตร์
นักศึกษารุ่นแรก	107 คน
อักษรย่อ	มข. (KKU)
ที่ตั้ง	123 ถนนมิตรภาพ ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น
เว็บไซต์	kku.ac.th

---

อ้างอิงหลักจาก: kku.ac.th/th/about/history/, museum.kku.ac.th, cad.kku.ac.th, mhesi.nrct.go.th,ราชกิจจานุเบกษา — พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยขอนแก่น พ.ศ. 2509 | อ้างอิงประกอบ: th.wikipedia.org (มหาวิทยาลัยขอนแก่น) | อัปเดต พฤษภาคม 2569