เด็กด้อยโอกาสที่เรียนเก่ง 96.71% หวังมีอาชีพดีกว่าพ่อแม่ เปิดข้อมูล PISA 2025 กับโจทย์สร้างโอกาสให้ความฝันเป็นจริง

ผลวิเคราะห์ของ กสศ. พบ “นักเรียนช้างเผือก” ส่วนใหญ่คาดหวังอนาคตที่ดีกว่ารุ่นพ่อแม่ ขณะที่ผู้มีสมรรถนะระดับสูงกว่า 70% ในแต่ละวิชามาจากกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุด สะท้อนโจทย์สำคัญของการศึกษาไทย ทั้งการพัฒนาเด็กที่มีศักยภาพและการยกระดับการเรียนรู้ของเด็กทุกคน

การศึกษาจะช่วยให้ลูกมีชีวิตที่ดีกว่าพ่อแม่ได้เพียงใด เป็นคำถามที่มีความหมายอย่างยิ่งสำหรับครอบครัวที่มีทรัพยากรจำกัด

ข้อมูลจากการวิเคราะห์ PISA 2025 ของสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. พบว่า นักเรียนกลุ่มด้อยโอกาสที่ทำผลการประเมินได้ดี หรือที่เรียกว่า “นักเรียนช้างเผือก” ร้อยละ 96.71 คาดหวังว่าจะประกอบอาชีพที่ดีกว่ารุ่นพ่อแม่ และร้อยละ 91.82 ต้องการเรียนสูงกว่าพ่อแม่

ขณะเดียวกัน เมื่อพิจารณานักเรียนที่มีสมรรถนะระดับสูงตามเกณฑ์ PISA กลับพบว่า นักเรียนส่วนใหญ่มาจากกลุ่มครอบครัวที่มีเศรษฐฐานะสูงสุด ข้อมูลสองชุดนี้จึงชวนตั้งคำถามว่า ระบบการศึกษาเปิดโอกาสให้ความสามารถและความคาดหวังของเด็กเติบโตไปได้ไกลเพียงใด โดยไม่ถูกจำกัดด้วยต้นทุนของครอบครัว

PISA 2025 วัดอะไร และตัวเลขบอกถึงเด็กกลุ่มไหน

องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD เผยแพร่ผล PISA 2025 เล่มแรก Future-Ready Students เมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 โดยประเมินความสามารถของนักเรียนอายุ 15 ปีในการใช้ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และการอ่าน พร้อมเก็บข้อมูลบริบทการเรียนรู้ผ่านแบบสอบถาม รอบนี้มีวิทยาศาสตร์เป็นด้านหลักของการประเมิน

คำว่า “บ้านจน” และ “บ้านรวย” ที่ใช้สื่อสารผลการประเมิน ต้องอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะ PISA จำแนกสถานะของนักเรียนด้วย ดัชนีสถานะทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม หรือ ESCS ไม่ใช่การเรียงตามรายได้ครัวเรือนเพียงอย่างเดียว

เมื่อแบ่งนักเรียนภายในประเทศออกเป็นสี่กลุ่มเท่า ๆ กัน กลุ่มล่างสุด 25% จึงหมายถึงผู้มีสถานะตามดัชนีต่ำสุด ส่วนกลุ่มบนสุด 25% หมายถึงผู้มีสถานะตามดัชนีสูงสุด ไม่ได้หมายความว่านักเรียนกลุ่มแรกทุกคนถูกจัดเป็นผู้ยากจนตามเกณฑ์รายได้ของรัฐ หรือกลุ่มหลังทุกคนเป็นครอบครัวมหาเศรษฐี

ความคาดหวังต่ออนาคต: เด็กด้อยโอกาสส่วนใหญ่อยากไปให้ไกลกว่ารุ่นพ่อแม่

ผลประมวลข้อมูลแบบสอบถามที่ กสศ. นำเสนอ แสดงความคาดหวังด้านการศึกษาและอาชีพจำแนกตามเศรษฐฐานะ ดังนี้

ที่มา: ข้อมูล OECD ประมวลผลโดยสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กสศ.

ตัวเลขนี้เป็น ความคาดหวังที่นักเรียนรายงาน ณ เวลาประเมิน ยังไม่ใช่หลักฐานว่าพวกเขาจะเรียนจบหรือได้ประกอบอาชีพตามนั้น และคำว่าอาชีพ “ดีกว่า” ก็ไม่ควรถูกขยายความว่าเป็นการรับประกันรายได้สูงกว่า ความมั่นคงมากกว่า หรือความพึงพอใจในงานมากกว่าในทุกกรณี

อีกประเด็นหนึ่งคือ การเปรียบเทียบกับพ่อแม่ทำให้เด็กแต่ละกลุ่มมีจุดตั้งต้นต่างกัน เด็กที่พ่อแม่เรียนสูงอยู่แล้วอาจมีพื้นที่ให้รายงานว่าจะเรียน “สูงกว่า” น้อยกว่าเด็กที่พ่อแม่มีโอกาสเรียนน้อย ตัวเลข 3.01% ของกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุดจึงไม่ควรถูกตีความว่าเด็กกลุ่มนี้ไม่มีความฝันหรือขาดความทะเยอทะยาน

“นักเรียนช้างเผือก” ไม่ใช่กลุ่มเดียวกับผู้ได้สมรรถนะระดับสูง

ประเด็นสำคัญที่ต้องแยกให้ชัดคือ การประเมินนี้ใช้คำอธิบายความสำเร็จทางการเรียนสองแบบ

OECD รายงานว่า นักเรียนไทยกลุ่มด้อยโอกาสประมาณ 17% ทำคะแนนวิทยาศาสตร์อยู่ในกลุ่มสูงสุดหนึ่งในสี่ของประเทศ เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 12% ของนักเรียนด้อยโอกาสในแต่ละประเทศ

ดังนั้น การอยู่ในกลุ่มคะแนนสูงสุด 25% ของประเทศไทยไม่ได้แปลว่าจะถึงระดับสมรรถนะ 5–6 เสมอไป และไม่ควรนำ “ช้างเผือก 17%” ไปเปรียบเทียบตรง ๆ กับสัดส่วนเด็กด้อยโอกาสในกลุ่มสมรรถนะสูง เพราะใช้ทั้งเกณฑ์และฐานคำนวณต่างกัน

ผู้มีสมรรถนะสูงกระจุกตัวในกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุด

ข้อมูลที่ กสศ. ประมวลผลแสดงองค์ประกอบของกลุ่มนักเรียนที่มีสมรรถนะตั้งแต่ระดับ 5 ขึ้นไป โดยพบว่า ผู้เรียนจากกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุดมีสัดส่วนมากกว่า 70% ในทั้งสามวิชา

ตัวเลขเป็นสัดส่วนภายในกลุ่มผู้มีสมรรถนะระดับสูงของแต่ละวิชา ส่วนที่เหลือมาจากกลุ่ม Q2 และ Q3

ตัวอย่างเช่น 73.20% ไม่ได้หมายความว่าเด็กกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุด 73.20% เก่งวิทยาศาสตร์ระดับสูง แต่หมายถึง ในบรรดาผู้ที่ทำได้ถึงระดับสูงทางวิทยาศาสตร์ นักเรียนจากกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุดมีสัดส่วน 73.20%

ตัวเลขนี้สะท้อนความไม่สมดุลของโอกาสและผลลัพธ์ที่ควรตรวจสอบต่อ แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าฐานะเป็นสาเหตุเพียงอย่างเดียวของความสำเร็จ หรือว่าเด็กที่ยังทำคะแนนไม่ถึงเกณฑ์ไม่มีศักยภาพ

โรงเรียนและทรัพยากรเป็นส่วนหนึ่งของโจทย์

รายงานฉบับพิเศษของ กสศ. ระบุว่า นักเรียนไทย 39.06% อยู่ในโรงเรียนที่ผู้บริหารรายงานปัญหาขาดแคลนวัสดุการเรียนการสอน และ 37.46% อยู่ในโรงเรียนที่ขาดแคลนทรัพยากรดิจิทัล

การวิเคราะห์ยังพบว่า นักเรียนในโรงเรียนที่มีข้อจำกัดด้านทรัพยากรมีแนวโน้มได้คะแนนวิทยาศาสตร์ต่ำกว่ากลุ่มที่โรงเรียนมีความพร้อมประมาณ 17–32 คะแนน ขณะที่ผลต่างระหว่างโรงเรียนชนบทกับโรงเรียนในเมืองในด้านวิทยาศาสตร์และการอ่านอยู่ที่ 49 คะแนน ตามการจำแนกที่รายงานใช้

ข้อมูลส่วนนี้มาจากรายงานของผู้บริหารและการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ จึงควรใช้ชี้พื้นที่ที่ต้องสำรวจและสนับสนุนเพิ่มเติม มากกว่าสรุปว่าเพียงซื้ออุปกรณ์หรือย้ายโรงเรียนแล้วคะแนนของนักเรียนแต่ละคนจะเพิ่มขึ้นเท่ากับส่วนต่างดังกล่าวทันที

ในเชิงนโยบาย ตัวเลขชวนให้พิจารณาการจัดสรรทรัพยากรตามความจำเป็นของโรงเรียน รวมถึงตรวจว่าอุปกรณ์ใช้งานได้จริง ครูได้รับการสนับสนุนให้ใช้ในการสอน และนักเรียนทุกกลุ่มเข้าถึงได้หรือไม่

ผลจำลองต่างประเทศบอกอะไรได้ และอะไรที่ยังบอกไม่ได้

รายงาน กสศ. ใช้การจำลองสถานการณ์เพื่อสำรวจว่า หากคงเงื่อนไขความยากจนแบบนักเรียนไทยไว้ แต่พิจารณาภายใต้ระบบการศึกษาของประเทศอื่น ผลคะแนนอาจแตกต่างอย่างไร

รายงานยกตัวอย่างคะแนนวิทยาศาสตร์ของนักเรียนยากจนไทยประมาณ 417 คะแนน เทียบกับค่าประมาณภายใต้สถานการณ์ของจีนที่ 554 คะแนน และสิงคโปร์ที่ 454 คะแนน โดย “จีน” ในการเปรียบเทียบนี้หมายถึงพื้นที่ปักกิ่ง เซี่ยงไฮ้ เจียงซู และเจ้อเจียง ไม่ใช่นักเรียนทั่วประเทศจีน

ผลจำลองช่วยตั้งคำถามถึงบทบาทของสภาพแวดล้อมและระบบการศึกษา แต่ ไม่ใช่การทดลองย้ายนักเรียนจริง และไม่ใช่คำทำนายคะแนนรายบุคคล จึงไม่ควรเขียนว่าเด็กคนเดิม “จะเก่งขึ้นแน่นอน” เพียงย้ายไปเรียนอีกประเทศ

บทความนี้จึงรายงานส่วนต่างเป็นคะแนน โดยไม่แปลงเป็นจำนวนปีที่เด็ก “เรียนช้ากว่า” หรือ “ฉลาดน้อยกว่า” เพราะการเทียบคะแนนกับปีการศึกษาเป็นเพียงเครื่องมือประมาณเพื่ออธิบายขนาดของความแตกต่าง ไม่ใช่การวัดอายุพัฒนาการของเด็กแต่ละคน

ความเชื่อว่าตนเองพัฒนาได้ ต้องเดินคู่กับโอกาสที่จับต้องได้

ผลวิเคราะห์ของ กสศ. ยังพบว่า นักเรียนช้างเผือกมีสัดส่วนผู้ที่มีกรอบความคิดแบบเติบโต หรือ Growth Mindset อยู่ที่ 48.70% เทียบกับ 28.59% ในกลุ่มนักเรียนยากจนทั่วไปที่นำมาเปรียบเทียบ และ 43.02% ในกลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุด

ตัวเลข 28.59% นี้ไม่ใช่ค่าของนักเรียน Q1 ทั้งหมด เพราะแผนภาพเดียวกันระบุสัดส่วนของ Q1 โดยรวมไว้ที่ 32.09% การแยกกลุ่มให้ถูกต้องจึงสำคัญต่อการอ่านผลวิจัย

ข้อค้นพบดังกล่าวชวนให้โรงเรียนสร้างประสบการณ์ที่ทำให้เด็กเห็นว่าตนเองพัฒนาได้ เช่น ได้รับคำแนะนำที่ชัดเจน มีโอกาสแก้ข้อผิดพลาด และได้รับความช่วยเหลือเมื่อไม่เข้าใจบทเรียน

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรเปลี่ยนข้อค้นพบนี้เป็นการบอกเด็กด้อยโอกาสว่าเพียง “คิดบวก” ก็จะผ่านอุปสรรคทั้งหมดได้ การสร้างความเชื่อมั่นต้องเกิดควบคู่กับครูที่พร้อมช่วย เวลาเรียนที่เพียงพอ และทรัพยากรที่เข้าถึงได้จริง

ครอบครัวช่วยได้ แต่ไม่ควรถูกปล่อยให้รับภาระลำพัง

รายงาน กสศ. พบความสัมพันธ์ระหว่างการสนับสนุนจากครอบครัวกับคะแนนวิทยาศาสตร์ โดยเมื่อเปรียบเทียบภายใต้เงื่อนไขเศรษฐฐานะแล้ว นักเรียนที่มีปฏิสัมพันธ์กับครอบครัวอย่างสม่ำเสมอมีแนวโน้มได้คะแนนสูงกว่าประมาณ 15 คะแนน

ความสัมพันธ์นี้ไม่ใช่สูตรว่า “คุยกับลูกแล้วคะแนนเพิ่ม 15 คะแนน” แต่ช่วยย้ำความสำคัญของการมีผู้ใหญ่รับฟัง ทั้งเรื่องชีวิตในโรงเรียน ความกังวล และเส้นทางเรียนต่อ

สำหรับครอบครัวที่ต้องทำงานหลายช่วงเวลา หรือผู้ปกครองไม่คุ้นเคยกับระบบการศึกษาต่อ โรงเรียนสามารถช่วยเติมช่องว่างผ่านครูแนะแนว ครูที่ปรึกษา และช่องทางสื่อสารที่ยืดหยุ่น โดยไม่ทำให้ข้อจำกัดของครอบครัวกลายเป็นความผิดของเด็กหรือผู้ปกครอง

จากความคาดหวังสู่โอกาสจริง ต้องสนับสนุนอะไรบ้าง

ในมุมของการนำข้อมูลไปใช้ ประเด็นที่โรงเรียน หน่วยงานการศึกษา และท้องถิ่นควรพิจารณาร่วมกัน ได้แก่

• ช่วยให้เรียนต่อได้อย่างต่อเนื่อง สำรวจค่าใช้จ่ายจริงทั้งการเดินทาง อาหาร อุปกรณ์ และอินเทอร์เน็ต เพื่อออกแบบความช่วยเหลือให้ตรงจุด
• ทำให้ข้อมูลเส้นทางอนาคตเข้าถึงง่าย มีคำแนะนำเรื่องหลักสูตร ทุน ค่าใช้จ่าย และเงื่อนไขสมัครที่เด็กนำไปวางแผนได้
• พัฒนาศักยภาพโดยไม่จำกัดเฉพาะเด็กที่ได้คะแนนสูงอยู่แล้ว เปิดโอกาสให้ผู้เรียนค้นพบความถนัด พร้อมช่วยผู้ที่พื้นฐานยังไม่ถึงเกณฑ์
• ติดตามผลระยะยาว ดูว่าเด็กได้รับความช่วยเหลือแล้วเรียนต่อได้หรือไม่ สำเร็จการศึกษาหรือไม่ และมีอุปสรรคอะไรระหว่างทาง
• ใช้เสียงของนักเรียนประกอบการตัดสินใจ เพราะความช่วยเหลือที่ผู้ใหญ่คิดว่าจำเป็น อาจไม่ตรงกับปัญหาเร่งด่วนที่เด็กกำลังเผชิญ

ตัวเลข 96.71% เป็นหลักฐานของความคาดหวังต่ออนาคตที่ควรได้รับการรับฟัง ส่วนความสำเร็จของนโยบายจะต้องติดตามต่อว่า เด็กเหล่านี้มีโอกาสเรียนรู้ เรียนต่อ และเลือกอาชีพตามความสามารถได้จริงเพียงใด

เป้าหมายจึงควรครอบคลุมทั้งการพานักเรียนช้างเผือกไปได้ไกล และการทำให้เด็กที่ยังไม่โดดเด่นในวันนี้มีโอกาสพัฒนาตนเอง โดยไม่ต้องรอให้พิสูจน์ว่า “เก่งพอ” ก่อนจึงจะได้รับการสนับสนุน

แหล่งข้อมูลหลัก

• OECD: PISA 2025 Results — Future-Ready Students
• OECD: ผล PISA 2025 ของประเทศไทย
• กสศ./วสศ.: รายงานฉบับพิเศษถอดรหัสผลประเมิน PISA 2025
• กสศ./วสศ.: เอกสารวิเคราะห์ผลการประเมิน PISA 2025