PISA 2025 คะแนนไทยดีขึ้น แต่ความเหลื่อมล้ำยังไม่คลาย กสศ. ชี้ “Thailand’s Lost Talent” เร่งเติมโอกาสให้เด็กพัฒนาศักยภาพ

ผลประเมิน PISA 2025 ของไทยขยับสูงขึ้นทั้งวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และการอ่าน แต่คะแนนเฉลี่ยยังต่ำกว่ากลุ่มประเทศ OECD ขณะที่บทวิเคราะห์ของ กสศ. ชี้ว่า เด็กจากครอบครัวขาดแคลนจำนวนมากมีศักยภาพที่รอการสนับสนุน โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่การยกระดับทักษะพื้นฐาน พร้อมเปิดทางให้ความสามารถของเด็กไม่ถูกจำกัดด้วยฐานะครอบครัว

วันที่ 20 ตุลาคม 2569 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. โดยสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ วสศ. ร่วมกับองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD นำเสนอบทวิเคราะห์ผลการประเมิน PISA 2025 และนัยต่อความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาไทย

ประเด็นที่เวทีหยิบยกขึ้นมาครอบคลุมทั้งการฟื้นตัวของคะแนน ทักษะการเรียนรู้ในโลกดิจิทัล การใช้ปัญญาประดิษฐ์ของนักเรียน และความสามารถของเด็กจากครอบครัวเสียเปรียบทางเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งอาจไม่ได้รับโอกาสพัฒนาอย่างเต็มที่

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. ชี้ถึงโจทย์ “Thailand’s Lost Talent” หรือศักยภาพของเด็กไทยที่ประเทศอาจสูญเสียไป หากระบบการศึกษาไม่สามารถส่งต่อโอกาสและทรัพยากรให้เข้าถึงผู้เรียนที่ต้องการความช่วยเหลือได้

คะแนนไทยเพิ่มครบ 3 ด้าน วิทยาศาสตร์ขยับมากที่สุด

PISA หรือ Programme for International Student Assessment เป็นการประเมินความสามารถของนักเรียนอายุประมาณ 15 ปีในการนำความรู้และทักษะไปใช้กับสถานการณ์ในชีวิตจริง โดยมีวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และการอ่านเป็นด้านหลัก

ผล PISA 2025 ของไทยเพิ่มขึ้นจากการประเมินรอบปี 2022 ทั้งสามด้าน ดังนี้

ข้อมูล OECD ยืนยันว่า แม้คะแนนของไทยเพิ่มขึ้น แต่ยังต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD ทุกด้าน โดยด้านวิทยาศาสตร์มีช่องว่าง 50 คะแนน คณิตศาสตร์ 56 คะแนน และการอ่าน 69 คะแนน

การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเป็นสัญญาณที่ควรนำมาศึกษาต่อว่าเกิดจากปัจจัยใด และจะรักษาพัฒนาการได้อย่างไร อย่างไรก็ตาม คะแนน PISA ไม่ใช่ร้อยละของข้อสอบที่ตอบถูก จึงควรสื่อสารการเปลี่ยนแปลงเป็น “คะแนน” มากกว่าตีความว่าความสามารถของเด็กเพิ่มขึ้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยตรง

คะแนนเฉลี่ยดีขึ้น แต่เด็กจำนวนมากยังต้องการทักษะพื้นฐาน

นอกเหนือจากคะแนนเฉลี่ย PISA ยังรายงานผลตามระดับสมรรถนะ โดย ระดับ 2 ถือเป็นระดับพื้นฐาน สำหรับด้านวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และการอ่าน

ข้อมูลจาก สสวท. ระบุว่า นักเรียนไทยมีสมรรถนะตั้งแต่ระดับพื้นฐานขึ้นไปในด้านวิทยาศาสตร์ประมาณ 59% ส่วนคณิตศาสตร์และการอ่านอยู่ที่ประมาณ 41% ในแต่ละด้าน หมายความว่ายังมีนักเรียนจำนวนมากที่ต้องได้รับการพัฒนาทักษะเพื่อใช้ความรู้กับสถานการณ์จริง

บทวิเคราะห์ที่ กสศ. นำเสนอระบุเพิ่มเติมว่า นักเรียนไทยประมาณ 59.3% อยู่ต่ำกว่าระดับพื้นฐานในแต่ละด้านของคณิตศาสตร์และการอ่าน และ 36.9% อยู่ต่ำกว่าระดับพื้นฐานพร้อมกันทั้งสามด้าน

ตัวเลขสองชุดนี้ต้องแยกกันให้ชัด เพราะสัดส่วนผู้มีสมรรถนะต่ำในแต่ละวิชาไม่ได้หมายความว่าเป็นนักเรียนกลุ่มเดียวกันทั้งหมด

ขณะเดียวกัน กสศ. ระบุว่า นักเรียนไทยที่มีสมรรถนะสูงพร้อมกันทั้งสามด้านมีเพียง 0.1% เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 2.6% สะท้อนว่าไทยต้องทำงานควบคู่กัน ทั้งช่วยผู้เรียนที่ยังขาดทักษะพื้นฐานและพัฒนาผู้เรียนที่มีความสามารถสูงให้ก้าวต่อไปได้

“Thailand’s Lost Talent” เด็กขาดแคลนไม่ได้ขาดศักยภาพ

สาระสำคัญของบทวิเคราะห์อยู่ที่การชวนมองเด็กจากครอบครัวขาดแคลนผ่านความสามารถและโอกาสที่พวกเขาควรได้รับ

ดร.ไกรยสอธิบายว่า ผลประเมินด้านการแก้ปัญหาเชิงคำนวณเปิดให้เห็นความสามารถของเด็กอีกมิติหนึ่ง โดยนักเรียนไทยมีคะแนนเฉลี่ย 476 คะแนน เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD ที่ 500 คะแนน

OECD รายงานคะแนนส่วนนี้ในด้าน Computational Problem Solving หรือการแก้ปัญหาเชิงคำนวณ ซึ่งเกี่ยวข้องกับการใช้แนวคิดและเครื่องมือคำนวณเพื่อแก้ปัญหา จึงไม่ควรตีความว่าเป็นคะแนนความสามารถด้านดิจิทัลทั้งหมด หรือเป็นการวัดความพร้อมทำงานด้านเทคโนโลยีโดยตรง

จากการวิเคราะห์ของ กสศ. นักเรียนในกลุ่มยากจนมากกว่าสองในสามมีสมรรถนะด้านนี้ตั้งแต่ระดับพื้นฐานขึ้นไป นับเป็นฐานความสามารถที่ควรได้รับการต่อยอดผ่านการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ อุปกรณ์ที่เหมาะสม และโอกาสฝึกแก้ปัญหาอย่างต่อเนื่อง

นัยของข้อมูลจึงอยู่ที่ว่า หากเด็กเข้าถึงโอกาสเหล่านี้ ความสามารถที่มีอยู่ก็อาจพัฒนาไปสู่การศึกษาต่อและเส้นทางอาชีพที่หลากหลายขึ้น แต่การเปลี่ยนศักยภาพให้เป็นโอกาสจริงยังต้องอาศัยการสนับสนุนระยะยาว

นักเรียนไทยใช้ AI สูง แต่ต้องดูว่าใช้แล้วเกิดการเรียนรู้อย่างไร

บทวิเคราะห์ระบุว่า นักเรียนไทย 95.5% รายงานว่าใช้ AI สำหรับงานที่เกี่ยวข้องกับโรงเรียน สูงกว่าค่าเฉลี่ย OECD ที่ 86.3%

ข้อมูล OECD สอดคล้องกับตัวเลขดังกล่าว โดยรายงานว่านักเรียนไทย 4.5% ไม่ใช้ AI สำหรับงานโรงเรียน เทียบกับ 13.7% ในกลุ่ม OECD ทั้งนี้ ตัวเลขมาจากแบบสอบถามที่นักเรียนรายงานด้วยตนเอง จึงไม่ได้หมายความว่าทุกคนใช้ AI บ่อยเท่ากันหรือใช้ด้วยวิธีเดียวกัน

ประเด็นที่ต้องพิจารณาต่อคือ AI ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจเนื้อหา ตั้งคำถาม และตรวจสอบเหตุผลได้ดีขึ้นเพียงใด เช่น ใช้ขอคำอธิบายหลายรูปแบบ ฝึกโจทย์ หรือเปรียบเทียบข้อโต้แย้ง ก่อนกลับมาตรวจสอบและสรุปด้วยตนเอง

ส่วนการใช้ AI สร้างคำตอบส่งทันทีอาจทำให้เห็นเพียงชิ้นงาน โดยยังไม่รู้ว่าผู้เรียนเข้าใจมากน้อยแค่ไหน

อย่างไรก็ตาม สถิติการใช้ AI และคะแนน PISA เพียงอย่างเดียวไม่สามารถยืนยันเหตุและผลได้ว่า AI ทำให้คะแนนเพิ่มหรือลด การออกแบบการเรียนและการประเมินจึงต้องตรวจทั้งวิธีใช้เครื่องมือกับกระบวนการคิดของนักเรียน

“เด็กช้างเผือก” สะท้อนความสามารถที่ระบบต้องเปิดทาง

อีกกลุ่มที่ กสศ. ให้ความสำคัญคือ นักเรียนที่มีความสามารถฟันฝ่าอุปสรรคทางเศรษฐกิจและสังคม หรือ Academically Resilient Students ซึ่งมักเรียกกันว่า “นักเรียนช้างเผือก”

ในการวิเคราะห์ครั้งนี้ นักเรียนในกลุ่มเสียเปรียบทางเศรษฐกิจและสังคมที่สุดประมาณ 17% สามารถทำคะแนนวิทยาศาสตร์อยู่ในกลุ่มบนสุด 25% ของประเทศได้ เพิ่มจากประมาณ 15% ในรอบปี 2022 และสูงกว่าค่าเฉลี่ย OECD รอบปี 2025 ที่ประมาณ 12%

คำว่า “กลุ่มเสียเปรียบที่สุด” ในบริบทนี้อ้างอิงการจัดกลุ่มตามดัชนีสถานะทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมของ PISA ไม่ได้เท่ากับเกณฑ์รายได้สำหรับรับทุนหรือเส้นความยากจนโดยอัตโนมัติ

ผลดังกล่าวชี้ว่า ภายใต้ข้อจำกัดด้านทรัพยากรยังมีนักเรียนที่ทำผลงานได้ดี แต่การสนับสนุนเด็กกลุ่มนี้ไม่ควรทำให้ผู้เรียนที่ยังมีคะแนนต่ำถูกมองข้าม เพราะทุกกลุ่มต้องการโอกาสพัฒนาที่เหมาะกับความจำเป็นของตนเอง

กสศ. ยังนำเสนอข้อมูลความคาดหวังของนักเรียนว่า เด็กยากจนมากกว่า 85% ต้องการมีระดับการศึกษาและอาชีพสูงกว่าพ่อแม่ และสัดส่วนสูงกว่า 90% ในกลุ่มนักเรียนช้างเผือก

ความใฝ่ฝันเหล่านี้เป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ แต่ต้องมีเส้นทางรองรับ ทั้งทุนการศึกษา ข้อมูลแนะแนว การเข้าถึงหลักสูตร และความช่วยเหลือที่ทำให้ผู้เรียนเดินหน้าต่อได้จริง

ช่องว่างคะแนนลดลงจากรอบก่อน แต่ระยะยาวยังไม่เปลี่ยนชัด

ผศ.ดร.สหวรัชญ์ พลหาญ ผู้อำนวยการ วสศ. อธิบายว่า การอ่านผล PISA ต้องพิจารณาช่องว่างระหว่างกลุ่มผู้เรียนควบคู่กับคะแนนเฉลี่ยประเทศ

เมื่อเปรียบเทียบกลุ่มครัวเรือนที่มีสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมต่ำสุด 25% กับกลุ่มสูงสุด 25% การวิเคราะห์ของ วสศ. พบว่า ระหว่างปี 2022–2025 คะแนนวิทยาศาสตร์ของกลุ่มล่างเพิ่มประมาณ 29.36 คะแนน ส่วนกลุ่มบนเพิ่มประมาณ 18.53 คะแนน ทำให้ช่องว่างแคบลงราว 11 คะแนน

แต่หากมองช่วงปี 2015–2025 ช่องว่างลดลงเพียงประมาณ 2 คะแนน และการเปลี่ยนแปลงไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ จึงยังไม่อาจสรุปว่าความเหลื่อมล้ำด้านผลลัพธ์การเรียนรู้ลดลงอย่างชัดเจน

วสศ. มองว่าการเพิ่มขึ้นของคะแนนรอบล่าสุดส่วนหนึ่งสะท้อนการฟื้นตัวจากผลกระทบช่วงโควิด-19 อย่างไรก็ตาม การอธิบายสาเหตุต้องอาศัยหลักฐานประกอบ และไม่ควรตีความจากคะแนนเฉลี่ยเพียงชุดเดียว

จากผลประเมินสู่ห้องเรียน ต้องช่วยเด็กได้ตรงจุด

ข้อเสนอจากเวทีครอบคลุมการพัฒนาระบบการศึกษาในหลายระดับ ตั้งแต่การเรียนในห้องเรียนไปจนถึงการจัดสรรทรัพยากร ได้แก่

• พัฒนาทักษะพื้นฐานของผู้เรียน โดยช่วยให้เด็กอ่านเข้าใจ ใช้เหตุผล และประยุกต์ความรู้กับปัญหาได้
• จัดสรรทรัพยากรตามความจำเป็น พิจารณาฐานะครอบครัว บริบทโรงเรียน และข้อจำกัดของผู้เรียน
• พัฒนาครูเชื่อมกับงานสอนจริง ให้ครูมีโอกาสออกแบบ ทดลอง และปรับวิธีสอนจากหลักฐานในห้องเรียน
• สร้างสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยต่อการเรียนรู้ เปิดโอกาสให้เด็กถาม ทดลอง และเรียนรู้จากข้อผิดพลาด
• ใช้เทคโนโลยีอย่างมีเป้าหมาย ควบคู่กับการคิดวิเคราะห์และการตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูล
• เชื่อมความร่วมมือกับครอบครัวและชุมชน เพื่อให้การสนับสนุนต่อเนื่องไปถึงการศึกษาต่อและเส้นทางอาชีพ

การส่งเสริมกรอบความคิดแบบเติบโต หรือ Growth Mindset จึงควรเดินคู่กับโอกาสและทรัพยากรที่เข้าถึงได้ เพราะความพยายามของเด็กต้องมีระบบสนับสนุนให้พัฒนาไปได้ด้วย

เตรียมรับ PISA 2029: การอ่านและการรู้เท่าทันสื่อ–AI

การประเมิน PISA 2029 จะเน้นด้านการอ่าน และมีการประเมินด้านนวัตกรรมคือ Media and Artificial Intelligence Literacy หรือความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์

OECD ระบุว่ากรอบนี้มุ่งตรวจสอบความสามารถในการประเมินความน่าเชื่อถือ คุณภาพ และวัตถุประสงค์ของเนื้อหาดิจิทัล รวมถึงการใช้สื่อและ AI อย่างมีประสิทธิภาพ มีจริยธรรม และรับผิดชอบ

สำหรับไทย การเตรียมความพร้อมจึงเกี่ยวข้องกับประสบการณ์เรียนรู้ในชีวิตประจำวันของเด็ก ตั้งแต่การอ่านข่าว ตรวจหลักฐาน เปรียบเทียบแหล่งข้อมูล ไปจนถึงการอธิบายว่าเหตุใดจึงเชื่อหรือไม่เชื่อคำตอบจาก AI

ผล PISA 2025 เปิดให้เห็นทั้งพัฒนาการและงานที่ยังต้องทำต่อ การใช้ข้อมูลให้เกิดประโยชน์จึงต้องนำไปสู่ความช่วยเหลือที่เด็กได้รับจริง โดยเฉพาะผู้เรียนที่มีความสามารถแต่ขาดโอกาส และผู้เรียนที่ยังต้องการการพัฒนาทักษะพื้นฐานอย่างต่อเนื่อง

แหล่งข้อมูล

• กสศ.: บทวิเคราะห์ผล PISA 2025 และ Thailand’s Lost Talent วันที่ 20 ตุลาคม 2569
• สสวท.: ผลการประเมิน PISA 2025
• OECD Education GPS: ผลการประเมินประเทศไทย
• OECD: PISA 2029 Media and Artificial Intelligence Literacy

หมายเหตุ: ข้อมูลจากแบบสอบถามสะท้อนสิ่งที่ผู้เรียนรายงานด้วยตนเอง ส่วนความสัมพันธ์ระหว่างฐานะ การใช้เทคโนโลยี และคะแนนสอบ ไม่ได้ยืนยันความเป็นเหตุและผลโดยอัตโนมัติ