โรงเรียนแห่งแรกของไทย — จากวัด มิชชันนารี สู่ระบบโรงเรียนสมัยใหม่

Meta Description: ประวัติโรงเรียนแห่งแรกของประเทศไทย ทั้งโรงเรียนหลวงและโรงเรียนราษฎร์ ตั้งแต่โรงสกูลหลวงในรัชกาลที่ 5 โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย โรงเรียนสวนกุหลาบ และโรงเรียนวัดมหรรณพาราม พร้อมแหล่งอ้างอิงทางการครบถ้วน

อัปเดต: พฤษภาคม 2569

---

ก่อนจะมี “โรงเรียน” ในความหมายที่คนไทยรู้จักในวันนี้ เด็กไทยเรียนหนังสือในวัด เรียนกับพระ เรียนเพื่อให้อ่านออกเขียนได้ ไม่ใช่เพื่อวุฒิการศึกษาหรืออาชีพในอนาคต

การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่เกิดขึ้นในช่วงรัชกาลที่ 4–5 เมื่อสยามเริ่มเปิดรับวิทยาการตะวันตก และมีการตั้ง “โรงเรียน” ในรูปแบบสมัยใหม่ขึ้นเป็นครั้งแรก

คำว่า “โรงเรียนแห่งแรก” มีหลายความหมายขึ้นอยู่กับว่าหมายถึงประเภทไหน บทความนี้แยกตามประเภทให้ชัดเจนดังนี้

📌 แยกตามประเภท “โรงเรียนแห่งแรก” ของไทย

• โรงเรียนเอกชน/ราษฎร์ยุคแรก: กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย (พ.ศ. 2395)
• โรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวัง: โรงสกูลหลวง (พ.ศ. 2414)
• โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรทั่วไป: วัดมหรรณพาราม (พ.ศ. 2427)
• โรงเรียนหลวงที่ยังเปิดสอนต่อเนื่องถึงปัจจุบัน: สวนกุหลาบวิทยาลัย (พ.ศ. 2424–2425)

📌 หมายเหตุ: บทความนี้อ้างอิงหลักจาก Silpa-mag.com (ศิลปวัฒนธรรม), Wikipedia ภาษาไทย, posttoday.com, sanook.com/news, matichon.co.th และ thairath.co.th

---

บทที่ 1 — ก่อนจะมีโรงเรียน: การศึกษาแบบไทยดั้งเดิม

ในยุคที่สยามยังไม่มีโรงเรียนสมัยใหม่ การศึกษาของชาวสยามผูกพันกับวัดมาตลอด พระสงฆ์เป็นผู้สอนหนังสือ เด็กชายเข้าวัดเป็นเณรเพื่อเรียนรู้หนังสือไทยและคำสอนทางศาสนา ส่วนเด็กหญิงมักไม่มีโอกาสได้เรียน

ระบบการศึกษาแบบนี้ผ่านมาหลายร้อยปี จนกระทั่งในรัชกาลที่ 4 สยามเริ่มเปิดรับคณะมิชชันนารีจากตะวันตก และนั่นคือจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง

---

บทที่ 2 — โรงเรียนเอกชน/ราษฎร์ยุคแรก: กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย พ.ศ. 2395

แหม่มมะตูนและโรงเรียนในหมู่บ้านมอญ

ในช่วง พ.ศ. 2394 คณะมิชชันนารีอเมริกันเพรสไบทีเรียน (American Presbyterian) ได้รับพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ให้สามารถซื้อที่ดินที่ตำบลกุฎีจีน ใกล้วัดแจ้ง

โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย เปิดสอนหนังสือให้แก่เด็กผู้ชายครั้งแรก บริเวณหมู่บ้านชาวมอญ เมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2395 โดย แหม่มมะตูน ภรรยาของนายสตีเฟน แมทตูน

หลังจากที่แหม่มมะตูนได้สอนหนังสือในพระบรมมหาราชวัง พร้อม ๆ กับให้ความรู้กับเด็กชายและหญิงบริเวณที่พักมาได้สักระยะหนึ่ง ก็ได้เปิดโรงเรียนขึ้นอย่างเป็นทางการในหมู่บ้านมอญ โดยได้จัดทำหลักสูตร ตารางสอน และกิจกรรมต่าง ๆ ซึ่งในช่วงแรกชาวบ้านและเด็กไม่คุ้นชินกับระบบการศึกษาเช่นนี้ บ่นว่ายาก ไม่อยากเรียน แหม่มมะตูนจึงให้เงินค่าจ้างเรียนกับเด็กคนละ 1 เฟื้อง

หมอเฮาส์และการก่อตั้งอย่างเป็นทางการ

เพียงแค่ 17 วันหลังจากที่แหม่มมะตูนเปิดโรงเรียนในหมู่บ้านมอญ นายแพทย์เฮาส์ หรือหมอเหา ก็ได้เปิดโรงเรียนสอนเด็กชาวจีนขึ้นที่บริเวณข้างวัดอรุณฯ จนกระทั่งวันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2395 หมอเฮาส์ ได้เริ่มก่อตั้งโรงเรียนที่ตำบลกุฎีจีนแห่งแรก โดยเปิดโรงเรียนประจำในบริเวณสำนักงานคณะอเมริกันเพรสไบทีเรียน

โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางว่าเป็นโรงเรียนเอกชน/โรงเรียนราษฎร์ยุคแรก และเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของไทย สถาปนาโดยคณะมิชชันนารีอเมริกันเพรสไบทีเรียนใน พ.ศ. 2395

กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัยในปัจจุบัน ยังคงเปิดสอนที่ถนนประมวญ เขตบางรัก กรุงเทพมหานคร และเป็นหนึ่งในโรงเรียนชายล้วนที่มีชื่อเสียงที่สุดของประเทศ

---

บทที่ 3 — โรงสกูลหลวง: โรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวังแห่งแรก พ.ศ. 2414

พระราชปณิธานรัชกาลที่ 5

หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ ทรงขึ้นครองราชสมบัติ ในปีพุทธศักราช 2411 ต่อมาในปีพุทธศักราช 2414 พระองค์ท่านทรงเห็นความสำคัญของการศึกษา ซึ่งในขณะนั้นสยามมีเพียงโรงเรียนมิชชันนารี จึงได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งโรงเรียนขึ้นเป็นครั้งแรกในสยาม สถานที่ดังกล่าวนี้คือ โรงสกูลหลวง (โรงเรียนหลวง)

โรงสกูลหลวง ตั้งอยู่ข้างโรงละครเก่าในสนามวัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยครูใหญ่คนแรกคือ หลวงสารประเสริฐ ปลัดกรมอาลักษณ์ (นามจริง น้อย อาจารยางกูร ต่อมาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น พระศรีสุนทรโวหาร) โดยประกาศให้พระบรมวงศานุวงศ์และเหล่าข้าราชการส่งบุตรหลานเข้าเรียนหนังสือ

โรงสกูลหลวงนี้เปิดสอนวิชาภาษาไทย คณิตศาสตร์ และขนบธรรมเนียมราชการ มุ่งเตรียมคนให้พร้อมรับราชการ โรงสกูลหลวงเป็นรากฐานสำคัญของโรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวัง และมีความเชื่อมโยงกับพัฒนาการของโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัยในเวลาต่อมา

---

บทที่ 4 — โรงเรียนวัดมหรรณพาราม: โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรทั่วไปแห่งแรก พ.ศ. 2427

จุดเปลี่ยนสำคัญของการศึกษาไทย

ในปี พ.ศ. 2427 สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ จึงเริ่มดำเนินการตามพระราชประสงค์ โดยร่วมมือกับพระสงฆ์ ตั้งโรงเรียนหลวงหรือโรงเรียนรัฐบาลที่วัดมหรรณพาราม เพื่อให้อาณาประชาราษฎรจะได้มีโอกาสได้เรียนหนังสือโดยทั่วหน้ากัน

โรงเรียนหลวงสำหรับให้เหล่าราษฎรได้เล่าเรียนแห่งแรก จัดตั้งขึ้นในวัดมหรรณพาราม ตั้งอยู่ในวัด เพราะอาศัยที่วัดหรือศาลาวัด ทั้งนี้เพื่อเป็นการประหยัดงบประมาณแผ่นดิน และประเพณีของคนไทยก็ให้บุตรหลานเข้าเรียนหนังสือในวัดมาช้านานแล้ว

โรงเรียนวัดมหรรณพารามคือ โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรทั่วไปแห่งแรก และมักได้รับการกล่าวถึงว่าเป็น โรงเรียนประถมศึกษาแห่งแรกของประเทศไทย เปิดรับเด็กราษฎรทั่วไป ไม่ใช่เพียงบุตรหลานขุนนางและข้าราชการ

---

บทที่ 5 — โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย: โรงเรียนหลวงที่ยังเปิดสอนถึงปัจจุบัน

โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัยมีรากจากโรงเรียนหลวงในยุครัชกาลที่ 5 โดยเริ่มต้นที่พระตำหนักสวนกุหลาบในช่วง พ.ศ. 2424–2425 ( ได้รับการสถาปนาขึ้นในวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2424 (ขณะนั้นนับวันที่ 1 เมษายน เป็นวันขึ้นปีใหม่ เมื่อนับอย่างสากลถือเป็น พ.ศ. 2425) ถือเป็นโรงเรียนรัฐบาลแห่งแรกของประเทศไทย ) ก่อนจะย้ายและพัฒนาจนมาตั้งอยู่ที่ถนนตรีเพชร เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ในปัจจุบัน

โรงเรียนแห่งนี้เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มจัตุรมิตร อันประกอบด้วยโรงเรียนชายล้วน 4 แห่งที่มีประวัติยาวนาน ได้แก่ กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย อัสสัมชัญ เทพศิรินทร์ และสวนกุหลาบ

---

สรุป Timeline โรงเรียนแห่งแรก ๆ ของไทย

พ.ศ.	เหตุการณ์
2395	13 ก.ย. — แหม่มมะตูนเปิดสอนในหมู่บ้านมอญ
2395	30 ก.ย. — หมอเฮาส์ก่อตั้งโรงเรียนที่ตำบลกุฎีจีน — กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย: โรงเรียนเอกชน/ราษฎร์ยุคแรกของไทย
2414	รัชกาลที่ 5 ก่อตั้ง “โรงสกูลหลวง” ในสนามวัดพระแก้ว — โรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวังแห่งแรก
2424–2425	โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย เริ่มก่อตั้งที่พระตำหนักสวนกุหลาบ — โรงเรียนหลวงที่ยังเปิดสอนต่อเนื่องถึงปัจจุบัน
2427	ตั้ง โรงเรียนวัดมหรรณพาราม — โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรทั่วไปแห่งแรก / โรงเรียนประถมศึกษาแห่งแรกของไทย

---

สรุปตารางเปรียบเทียบ “แห่งแรก” แต่ละประเภท

ประเภท “แห่งแรก”	โรงเรียน	ปีก่อตั้ง	ยังเปิดสอน
โรงเรียนเอกชน/ราษฎร์ยุคแรก	กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย	2395	✅
โรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวัง	โรงสกูลหลวง	2414	—
โรงเรียนหลวงที่ยังเปิดต่อเนื่อง	สวนกุหลาบวิทยาลัย	2424–2425	✅
โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรทั่วไป	วัดมหรรณพาราม	2427	✅

---

อ้างอิงหลักจาก: silpa-mag.com (กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย), posttoday.com (โรงเรียนวัดมหรรณพ์), th.wikipedia.org (โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย / โรงเรียนวัดมหรรณพาราม), sanook.com/news, matichon.co.th | อ้างอิงประกอบ: library.sk.ac.th, campus.campus-star.com, thairath.co.th | อัปเดต พฤษภาคม 2569

#โรงเรียนแห่งแรกของไทย #ประวัติการศึกษาไทย #กรุงเทพคริสเตียน #สวนกุหลาบ #วัดมหรรณพ #ประวัติศาสตร์ไทย #รัชกาลที่5