ประวัติมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ — จากตลาดวิชาสู่มหาวิทยาลัยแห่งประชาธิปไตย

ประวัติมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์อย่างละเอียดครบถ้วน ตั้งแต่การก่อตั้งโดยปรีดี พนมยงค์ ใน พ.ศ. 2477 สู่บทบาทในประวัติศาสตร์การเมืองไทย พร้อมแหล่งอ้างอิงทางการ

---

มีมหาวิทยาลัยไม่มากนักในโลกที่ชื่อของมันพัวพันอย่างแนบแน่นกับประวัติศาสตร์การเมืองของประเทศ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์คือหนึ่งในนั้น

ก่อตั้งขึ้นในช่วงรุ่งอรุณของประชาธิปไตยไทย ผ่านยุครัฐประหาร สงครามโลก เหตุการณ์การเมืองสำคัญ และการขยายตัวข้ามทศวรรษ — ธรรมศาสตร์ไม่ใช่แค่สถาบันการศึกษา แต่คือกระจกสะท้อนความเป็นไปของสังคมไทยตลอดกว่า 90 ปีที่ผ่านมา

📌 หมายเหตุ: บทความนี้อ้างอิงจากเว็บไซต์ทางการของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (tu.ac.th), Wikipedia ภาษาไทย, Bangkok Biznews, Silpa-mag.com, The Standard, สถาบันปรีดี พนมยงค์ (pridi.or.th) และเอกสารประวัติมหาวิทยาลัย (hrmd.person.tu.ac.th)

---

บทที่ 1 — บริบทก่อนก่อตั้ง: ไทยหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475

เพื่อเข้าใจธรรมศาสตร์ ต้องเข้าใจว่าไทยกำลังอยู่ในช่วงไหนของประวัติศาสตร์

เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยใน พ.ศ. 2475 ประเทศชาติมีความจำเป็นต้องมีบุคคลที่มีความรู้ทางกฎหมาย การปกครอง และสังคม มารับใช้ประเทศชาติโดยด่วน

ขณะนั้น สถาบันอุดมศึกษาสมัยใหม่ยังมีจำกัด และสถาบันอุดมศึกษาที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอต่อความต้องการสร้างพลเมืองและบุคลากรในระบอบการปกครองใหม่

---

บทที่ 2 — ปรีดี พนมยงค์ ผู้ก่อตั้ง

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ถือกำเนิดมาจากความคิดริเริ่มของ ศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยในขณะนั้น

ปรีดี พนมยงค์ เป็นนักกฎหมายที่ศึกษาจากฝรั่งเศส และเป็นหนึ่งในคณะราษฎรที่นำการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เขาเล็งเห็นว่าประเทศที่เพิ่งก้าวเข้าสู่ระบอบประชาธิปไตยจำเป็นต้องมีสถาบันที่เปิดกว้างให้ประชาชนทุกคนเข้าถึงความรู้ทางกฎหมายและการปกครอง

ปรีดี พนมยงค์มีบทบาทเป็นผู้ร่างโครงการ หาที่ตั้ง และวางหลักสูตรของมหาวิทยาลัย และได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ประศาสน์การคนแรกและคนเดียวของมหาวิทยาลัย

---

บทที่ 3 — วันเปิดมหาวิทยาลัย: 27 มิถุนายน พ.ศ. 2477

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ก่อตั้งเมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2477 โดยมีชื่อเมื่อเริ่มก่อตั้งว่า “มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง” (มธก.) ได้มีพิธีเปิดมหาวิทยาลัยขึ้น โดยผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เป็นผู้กระทำพิธีเปิด และศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ประศาสน์การคนแรกของมหาวิทยาลัย

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จในพิธีเปิดมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ณ ที่ตั้งเดิมของ “โรงเรียนกฎหมาย” ริมถนนราชดำเนิน เชิงสะพานผ่านพิภพลีลา

พระราชบัญญัติก่อตั้ง

มาตรา 4 ให้จัดตั้งมหาวิทยาลัยขึ้นมหาวิทยาลัยหนึ่ง เรียกว่า “มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง” มีหน้าที่จัดการศึกษาวิชากฎหมาย วิชาการเมือง วิชาเศรษฐการ และบรรดาวิชาอื่น ๆ อันเกี่ยวกับธรรมศาสตร์และการเมือง

มาตรา 5 ให้โอนคณะนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์ ในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตลอดจนทรัพย์สินและงบประมาณ มาให้แก่มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองแห่งใหม่

“ตลาดวิชา” — มหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของไทย

จุดที่ทำให้ธรรมศาสตร์ต่างจากสถาบันอุดมศึกษาอื่นในยุคนั้นอย่างสิ้นเชิงคือปรัชญาของการก่อตั้ง ปรีดีออกแบบให้มหาวิทยาลัยแห่งนี้เป็น “ตลาดวิชา” ที่ประชาชนทุกคนสามารถเข้าเรียนได้โดยไม่ต้องสอบแข่งขัน เพียงแค่มีพื้นฐานความรู้เพียงพอ

ทั้งหมดนี้ก็เพื่อให้ประชาชนจำนวนมากเข้าถึงการศึกษาได้ง่าย ปรากฏในปี 2477 ที่เปิดทำการ มีผู้สมัครเข้าเรียนกว่า 7,000 คน ขณะนั้นประชากรทั้งประเทศมีประมาณ 12 ล้านคน กรุงเทพฯ มีประชากรประมาณ 5 แสนคน

ตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่าแนวคิดเรื่อง “มหาวิทยาลัยของประชาชน” ก้องอยู่ในใจคนไทยยุคนั้นมากเพียงใด

---

บทที่ 4 — ยุครัฐประหารและการเปลี่ยนชื่อ พ.ศ. 2490–2495

เมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน 2490 คณะรัฐประหารได้ยึดอำนาจการปกครองประเทศ ทำให้มหาวิทยาลัยได้รับผลกระทบและถูกเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม บุคคลสำคัญของมหาวิทยาลัย ปรีดี พนมยงค์ ต้องลี้ภัยการเมืองไปอยู่ต่างประเทศ ชื่อมหาวิทยาลัยถูกตัดคำว่า “การเมือง” ออก เปลี่ยนเป็น “มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์” ตำแหน่ง “ผู้ประศาสน์การ” ถูกยกเลิก เปลี่ยนเป็นอธิการบดี

หลักสูตรการศึกษาธรรมศาสตรบัณฑิตถูกเปลี่ยนแปลงเป็น นิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ พาณิชยศาสตร์และการบัญชี ความเป็นตลาดวิชาหมดไป ตามพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พ.ศ. 2495

การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ไม่ใช่เพียงการตัดคำออกจากชื่อ แต่คือการเปลี่ยนอุดมการณ์ของสถาบันอย่างสิ้นเชิง จากมหาวิทยาลัยที่ถูกออกแบบให้เป็นพื้นที่เรียนรู้ของประชาชน กลายเป็นมหาวิทยาลัยที่มีโครงสร้างแบบปิดมากขึ้น

---

บทที่ 5 — ท่าพระจันทร์ กับบทบาทในประวัติศาสตร์การเมือง

ที่ตั้งของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ ริมแม่น้ำเจ้าพระยาตรงข้ามพระบรมมหาราชวัง ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ตั้งสถาบันการศึกษา แต่กลายเป็นพื้นที่ทางประวัติศาสตร์ของการเมืองไทย

เหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์มีบทบาทสำคัญในพัฒนาการทางสังคมและการเมืองไทย โดยเฉพาะในการเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตยและรัฐธรรมนูญ

ประเทศไทยได้อยู่ภายใต้ระบอบเผด็จการทหารมานานเกือบ 15 ปีตั้งแต่สมัยจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ มีนักเคลื่อนไหวทางการเมืองและสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรถูกทหารจับกุม ซึ่งต่อมาบุคคลเหล่านี้ได้ชื่อว่า “13 ขบถรัฐธรรมนูญ” ทำให้เกิดการประท้วงใหญ่เริ่มตั้งแต่วันที่ 9 ตุลาคมที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สู่การเดินประท้วงในถนนราชดำเนิน จนนำไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาที่สิ้นสุดยุคเผด็จการทหาร

เหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519

เหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 เป็นโศกนาฏกรรมทางการเมืองที่เกิดขึ้นบริเวณมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ และสนามหลวง เป็นการปราบปรามอย่างรุนแรงถึงชีวิตของตำรวจและการลงประชาทัณฑ์ของกำลังกึ่งทหารและฝ่ายขวาจัด ต่อกลุ่มนักศึกษาและผู้ประท้วงฝ่ายซ้ายบริเวณหน้ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ และท้องสนามหลวง สถิติพบผู้เสียชีวิต 45 คนที่มีการชันสูตรพลิกศพ

เหตุการณ์ทั้งสองนี้ทำให้มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์กลายเป็นพื้นที่ที่มีนัยสำคัญทางประวัติศาสตร์มากที่สุดแห่งหนึ่งของไทย

---

บทที่ 6 — การขยายตัวสู่ศูนย์รังสิต

ท่าพระจันทร์มีพื้นที่จำกัด การขยายตัวของมหาวิทยาลัยจึงจำเป็นต้องมีวิทยาเขตใหม่ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้พัฒนาศูนย์รังสิตที่จังหวัดปทุมธานี ซึ่งปัจจุบันเป็นที่ตั้งของคณะส่วนใหญ่โดยเฉพาะสายวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมศาสตร์ นอกจากนี้ยังมีวิทยาเขตลำปาง และวิทยาเขตพัทยา เพื่อกระจายโอกาสทางการศึกษาสู่ภูมิภาค

---

สรุป Timeline สำคัญ

พ.ศ.	เหตุการณ์
2475	เปลี่ยนแปลงการปกครองสู่ระบอบประชาธิปไตย — บริบทที่นำสู่การก่อตั้งมหาวิทยาลัย
2477	ก่อตั้ง “มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง” 27 มิถุนายน มีผู้สมัครกว่า 7,000 คนในปีแรก
2490	รัฐประหาร ปรีดีลี้ภัย — เริ่มกระบวนการเปลี่ยนแปลงมหาวิทยาลัย
2495	เปลี่ยนชื่อเป็น “มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์” ตาม พ.ร.บ. ฉบับใหม่ ยกเลิกตำแหน่งผู้ประศาสน์การ
2516	เหตุการณ์ 14 ตุลา — นักศึกษาชุมนุมที่ท่าพระจันทร์ สิ้นสุดยุคเผด็จการทหาร
2519	เหตุการณ์ 6 ตุลา — โศกนาฏกรรมที่ท่าพระจันทร์และสนามหลวง

---

ข้อมูลปัจจุบัน

รายการ	ข้อมูล
วันก่อตั้ง	27 มิถุนายน พ.ศ. 2477
ชื่อแรกก่อตั้ง	มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง (มธก.)
ชื่อปัจจุบัน	มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.)
ผู้ก่อตั้ง	ศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์
สีประจำมหาวิทยาลัย	เหลือง-แดง
วิทยาเขตหลัก	ท่าพระจันทร์ (กรุงเทพฯ) และศูนย์รังสิต (ปทุมธานี)
เว็บไซต์	tu.ac.th

เพลงประจำมหาวิทยาลัย

---

อ้างอิงจาก: tu.ac.th, th.wikipedia.org (มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์), bangkokbiznews.com, silpa-mag.com, thestandard.co, pridi.or.th, hrmd.person.tu.ac.th, archaeology.sac.or.th | อัปเดต พฤษภาคม 2569