ประวัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย — จากโรงเรียนฝึกหัดข้าราชการสู่มหาวิทยาลัยแห่งแรกของสยาม

ประวัติความเป็นมาของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อย่างละเอียด ตั้งแต่การก่อตั้งในรัชกาลที่ 5 สู่มหาวิทยาลัยแห่งแรกในประเทศไทย พร้อมแหล่งอ้างอิงทางการครบถ้วน

---

ในใจกลางกรุงเทพมหานคร บนพื้นที่กว่า 1,300 ไร่แห่งย่านปทุมวัน มีสถาบันการศึกษาที่มีอายุเกินกว่าศตวรรษ ซึ่งไม่ใช่เพียงแค่มหาวิทยาลัย แต่คือหลักฐานที่จับต้องได้ของความพยายามในการปรับประเทศสยามให้ทัดเทียมอารยประเทศในยุคที่ลัทธิล่าอาณานิคมกำลังคุกคามเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย — หรือที่คนไทยเรียกสั้น ๆ ว่า “จุฬาฯ” — มีจุดเริ่มต้นที่เรียบง่ายกว่าชื่อเสียงในปัจจุบันมาก

📌 หมายเหตุ: บทความนี้อ้างอิงจากข้อมูลทางการของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (chula.ac.th), Wikipedia ภาษาไทย, ศิลปวัฒนธรรม (silpa-mag.com), ผู้จัดการออนไลน์ (mgronline.com), The People (thepeople.co) และแนวหน้า (naewna.com)

---

บทที่ 1 — ต้นกำเนิด: พ.ศ. 2442 รัชสมัยพระปิยมหาราช

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกของประเทศไทย ถือกำเนิดจากโรงเรียนสำหรับฝึกหัดวิชาข้าราชการฝ่ายพลเรือน โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งขึ้น ณ ตึกยาวข้างประตูพิมานชัยศรีในพระบรมมหาราชวัง เมื่อ พ.ศ. 2442

บริบทในขณะนั้นคือสยามกำลังเผชิญกับแรงกดดันอย่างหนักจากมหาอำนาจตะวันตก ฝรั่งเศสเพิ่งบีบให้สยามยกดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงไปเมื่อ พ.ศ. 2436 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเข้าพระทัยดีว่าการรักษาเอกราชของชาติต้องอาศัยกำลังคนที่มีความรู้ความสามารถในระบบราชการสมัยใหม่

โรงเรียนแห่งนี้จัดตั้งขึ้นเพื่อฝึกหัดนักเรียนสำหรับรับราชการปกครองในกระทรวงมหาดไทย ผู้ที่จบจากโรงเรียนนี้จะได้รับการถวายตัวเป็นมหาดเล็กรับราชการใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาท ก่อนที่จะออกไปรับตำแหน่งในกรมต่าง ๆ ต่อไป

---

บทที่ 2 — พัฒนาการและการปรับโครงสร้าง: พ.ศ. 2445

ในช่วงต้นมีการพัฒนาและปรับโครงสร้างสถาบันการศึกษาหลายครั้ง ก่อนพัฒนาต่อมาเป็น โรงเรียนมหาดเล็ก ซึ่งได้รับการบันทึกว่ามีการเปลี่ยนนามเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2445 เพื่อเป็นรากฐานของสถาบันการศึกษาขั้นสูงต่อไป

การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่าพระราชปณิธานของรัชกาลที่ 5 กำลังขยายวงกว้างขึ้น จากการฝึกข้าราชการฝ่ายพลเรือนเพียงอย่างเดียว สู่การวางรากฐานสถาบันการศึกษาที่ยั่งยืนในอนาคต

---

บทที่ 3 — “โรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว”: พ.ศ. 2453

รัชกาลที่ 5 เสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2453 แต่ก่อนหน้านั้น ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกโรงเรียนมหาดเล็กเป็นโรงเรียนข้าราชการพลเรือน โดยใช้วังวินด์เซอร์เป็นสถานที่เรียน เมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2453 พร้อมทั้งพระราชทานนามโรงเรียนแห่งนี้ว่า “โรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว”

มีการนำเงินส่วนหนึ่งจากการจัดสร้างพระบรมรูปทรงม้ามาสนับสนุนการพัฒนาสถาบัน และโปรดเกล้าฯ ให้กำหนดที่ดินพระคลังข้างที่รวมเนื้อที่ทั้งสิ้น 1,309 ไร่เป็นเขตโรงเรียน — พื้นที่นี้คือย่านปทุมวันที่ตั้งของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในปัจจุบัน

พระนามของรัชกาลที่ 5 จึงติดอยู่กับสถาบันแห่งนี้นับแต่นั้นเป็นต้นมา

---

บทที่ 4 — วันประวัติศาสตร์: 26 มีนาคม พ.ศ. 2459

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการประดิษฐานโรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเป็น “จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2459 พร้อมกับโอนมหาวิทยาลัยแห่งนี้ไปขึ้นกับกระทรวงธรรมการในวันเดียวกัน

การยกระดับให้เป็นสถานศึกษาระดับชั้นอุดมศึกษา ทรงพระราชทานนามว่า “จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” เพื่อให้เป็นพระบรมราชานุสาวรีย์เฉลิมพระเกียรติแห่งสมเด็จพระบรมชนกาธิราช รัชกาลที่ 5

ชื่อ “จุฬาลงกรณ์” มาจากพระนามเดิมของรัชกาลที่ 5 ซึ่งแปลว่า “เครื่องประดับศีรษะอันประเสริฐ”

คณะก่อตั้ง 4 คณะแรก

การจัดการศึกษาของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในระยะแรกอยู่เพียงระดับประกาศนียบัตรพร้อมกับเตรียมการเรียนการสอนในระดับปริญญา โดยจัดการศึกษาออกเป็น 2 วิทยาเขต คือ วิทยาเขตปทุมวัน และวิทยาเขตโรงพยาบาลศิริราช

จัดการเรียนการสอนออกเป็น 4 คณะ ได้แก่ คณะรัฐประศาสนศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์และวิทยาศาสตร์

---

บทที่ 5 — ตราพระเกี้ยว สัญลักษณ์แห่งสถาบัน

พระเกี้ยว ตราสัญลักษณ์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปี 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใช้สัญลักษณ์พระเกี้ยวอยู่บนเบาะรอง เป็นเครื่องหมายประจำมหาวิทยาลัย ซึ่งเป็นรูปแบบตามที่โรงเรียนสำหรับฝึกหัดข้าราชการฝ่ายพลเรือนเคยใช้มาก่อนแล้ว

“พระเกี้ยว” หรือจุฬามณี คือเครื่องประดับศีรษะของพระมหากษัตริย์ในคติอินเดียโบราณ และเป็นสัญลักษณ์ประจำรัชกาลที่ 5 ซึ่งสืบเนื่องมายังมหาวิทยาลัยที่ตั้งขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระองค์ และยังคงเป็นเครื่องหมายแห่งความภาคภูมิใจของนิสิตจุฬาฯ ทุกคนมาจนถึงปัจจุบัน

---

บทที่ 6 — พัฒนาการหลังก่อตั้ง

พระราชบัญญัติฉบับแรก พ.ศ. 2486

ในยุคที่ระบบอุดมศึกษาไทยกำลังพัฒนา รัฐบาลได้ออกพระราชบัญญัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. 2486 เป็นครั้งแรก เพื่อกำหนดสถานะและโครงสร้างการบริหารของมหาวิทยาลัยให้ชัดเจนในทางกฎหมาย

การพัฒนาคณะวิชาชีพ

คณะแพทยศาสตร์ของจุฬาฯ มีความเชื่อมโยงกับการพัฒนาระบบการแพทย์สมัยใหม่ของไทย โดยในช่วงเวลาต่อมา มีการแยกตัวของคณะวิชาชีพด้านการแพทย์และสาธารณสุข จนก่อให้เกิดสถาบันใหม่ ๆ ที่ยังคงดำเนินงานมาจนถึงปัจจุบัน การขยายตัวนี้สะท้อนให้เห็นบทบาทของจุฬาฯ ในฐานะต้นแบบและแหล่งกำเนิดของสถาบันการศึกษาหลายแห่งในประเทศไทย

ต้นจามจุรีพระราชทาน

ต้นจามจุรีพระราชทาน 5 ต้น ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชเสด็จพระราชดำเนินมาทรงปลูกไว้บริเวณเสาธง หน้าหอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กลายเป็นสัญลักษณ์ทางใจที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของจุฬาฯ และเป็นที่มาของชื่อ “จามจุรี” ซึ่งปรากฏอยู่ในชื่ออาคารและพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วมหาวิทยาลัย

ประมาณต้นทศวรรษของ พ.ศ. 2500 ผู้บริหารของจุฬาฯ เห็นว่าจามจุรีเป็นไม้ที่สลัดใบและฝักทำให้ถนนในจุฬาฯ สกปรก จึงไม่มีนโยบายปลูกทดแทนต้นที่ตายไป นอกจากนั้นในช่วง พ.ศ. 2480–2500 มีคณะต่าง ๆ เกิดขึ้นมาก จึงต้องโค่นจามจุรีเพื่อสร้างตึกใหม่ จามจุรีจึงลดจำนวนลงอย่างน่าเสียดาย ก่อนที่ต้นจามจุรีพระราชทานจะกลายเป็นมรดกสำคัญที่ชาวจุฬาฯ หวงแหนและอนุรักษ์ไว้

พระราชบัญญัติ พ.ศ. 2551 — มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ

ใน พ.ศ. 2551 มีการออกพระราชบัญญัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. 2551 เปลี่ยนสถานะจากมหาวิทยาลัยของรัฐเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ เพิ่มความคล่องตัวในการบริหารจัดการ และได้รับการประกาศให้เป็นหนึ่งในมหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ โดยได้รับการจัดอันดับอยู่ในกลุ่มมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศไทยจากหลายสถาบันจัดอันดับ

---

บทที่ 7 — ครบ 100 ปี: อุทยาน 100 ปี จุฬาฯ พ.ศ. 2560

พื้นที่ประมาณ 29 ไร่ บริเวณพื้นที่สวนหลวง–สามย่าน ซึ่งกำหนดให้เป็น “ที่โล่งว่าง” เปิดให้บริการในปี พ.ศ. 2560 ซึ่งตรงกับวันสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยครบ 100 ปี พื้นที่สีเขียวแห่งนี้จึงเป็นเสมือนของขวัญให้สำหรับคนทุกเพศทุกวัย ได้เข้ามาสูดอากาศบริสุทธิ์ผ่อนคลาย

อุทยาน 100 ปี จุฬาฯ เป็นพื้นที่สีเขียวสาธารณะขนาดใหญ่ใจกลางกรุงเทพฯ ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเปิดให้ประชาชนทั่วไปใช้ประโยชน์ได้ฟรี เป็นสัญลักษณ์ของการครบรอบศตวรรษที่มหาวิทยาลัยมอบให้แก่สังคม

---

สรุป Timeline สำคัญ

พ.ศ.	เหตุการณ์
2442	ก่อตั้ง “โรงเรียนสำหรับฝึกหัดวิชาข้าราชการฝ่ายพลเรือน” ในพระบรมมหาราชวัง
2445	พัฒนาและเปลี่ยนนามเป็น “โรงเรียนมหาดเล็ก”
2453	ยกระดับเป็น “โรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” ย้ายมาที่วังวินด์เซอร์ กำหนดพื้นที่ 1,309 ไร่ที่ปทุมวัน
2459	สถาปนาเป็น “จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” วันที่ 26 มีนาคม เปิดสอน 4 คณะแรก
2486	ออกพระราชบัญญัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยฉบับแรก
2551	เปลี่ยนสถานะเป็น “มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ” และได้รับการประกาศเป็นมหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ
2560	ครบรอบ 100 ปี เปิดอุทยาน 100 ปี จุฬาฯ

---

ข้อมูลปัจจุบัน

รายการ	ข้อมูล
วันสถาปนา	26 มีนาคม พ.ศ. 2459
ต้นไม้ประจำสถาบัน	ต้นจามจุรี
สีประจำสถาบัน	สีชมพู
ตราสัญลักษณ์	พระเกี้ยว (พระพิจิตรเลขาประจำรัชกาลที่ 5)
ที่ตั้ง	254 ถนนพญาไท เขตปทุมวัน กรุงเทพมหานคร
เว็บไซต์	chula.ac.th

---

อ้างอิงจาก: chula.ac.th, th.wikipedia.org (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย), silpa-mag.com, mgronline.com, thepeople.co, naewna.com, sanook.com/campus, pmcu.co.th | อัปเดต พฤษภาคม 2569