กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) หรือ Equitable Education Fund (EEF) กำหนดการ Exclusive Seminar การสัมมนาพิเศษ เพื่อถอดรหัสการช่วยเหลือ เด็กนอกระบบ ข้อค้นพบจากชีวิตจริงและปมปัญหาที่ทุกฝ่ายต้องช่วยกันแก้ เมื่อวันที่ 6 มกราคม 2568 ณ ห้องประชุมสานพลัง ชั้น 12 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา อาคารเอส.พี. ทาวเวอร์

ดร. ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. กล่าวในหัวข้อ “เพราะมองหา จึงมองเห็น” ว่า ‘ระดับการศึกษา’ เป็นหนึ่งในทุนของมนุษย์ที่ส่งผลสำคัญระหว่างคนต่างรุ่น เช่นเดียวกับความยากจน จากการรวบรวมข้อมูล ณ เดือนธันวาคม ปี 2567 ประเทศไทย มีจำนวนเด็กและเยาวชนที่ไม่มีข้อมูลในระบบการศึกษา รวมทั้งหมดจำนวน 982,304 คน ก่อนการศึกษาภาคบังคับ จำนวน 279,296 คน อยู่ระหว่างการศึกษาภาคบังคับ จำนวน 387,591 คน และหลังการศึกษาภาคบังคับ จำนวน 315,417 คน

การวิเคราะห์ข้อมูลการเลื่อนฐานะระหว่างรุ่นในสังคมไทย ของธนาคารโลก ในปี 2563 พบว่า หากพ่อแม่ได้รับการศึกษาระดับต่ำ ลูกส่วนใหญ่ก็จะมีแนวโน้มได้รับการศึกษาระดับต่ำตามไปด้วย จากรุ่นพ่อแม่สู่รุ่นลูก 16% ได้รับการศึกษาระดับสูงหรือมหาวิทยาลัย 34% ได้รับการศึกษาระดับกลาง ชั้นประถมฯและชั้นมัธยมฯ และ 49% ได้รับกาศึกษา ต่ำกว่าชั้นประถมฯ ถ้านักเรียนที่อยู่ใต้ข้อจำกัดของความยากจน ได้รับการศึกษาสูงกว่าภาคบังคับ จะช่วยสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ (IRR) สูงถึง 9% นอกจากนี้ยังสามารถส่งเสริมการเพิ่มรายได้เฉลี่ยหลังสำเร็จการศึกษาของเยาวชนไทยตลอดช่วงชีวิต ที่ในปี 2564 มีค่าเฉลี่ย 20,920 บาทต่อเดือน

มาตรการ Thailand Zero Dropout หรือ TZD

แนวทางการดำเนินงานเพื่อการค้นหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาผ่านการบูรณาการและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานต่าง ๆ

1. ข้อมูลเด็กและเยาวชนในระบบการศึกษาบางกลุ่ม ยังไม่สามารถรวบรวมข้อมูลได้
2. นโยบายการช่วยเหลือเด็กเยาวชนนอกระบบกลุ่มที่ไม่มีสัญชาติไทย ?
3. เด็กเยาวชนที่มีสถานะอาศัยอยู่ในทะเบียนบ้านกลาง หรือมีสถานะย้ายไปต่างประเทศ
4. เด็กและเยาวชนที่ศึกษาอยู่ในโรงเรียนสอนศาสนา

รศ. ดร. ลือชัย ศรีเงินยวง ผู้ทรงคุณวุฒิด้านเด็ก เยาวชนนอกระบบ กสศ. กล่าวในหัวข้อ “หลังฉากของข่าว ชีวิตบนโลกความจริงของเด็กนอกระบบการศึกษา” ว่า ชีวิตของเด็กๆ เสมือนสเปกตรัม แต่ละคนมีขึ้นลงมีความต่อเนื่องมีสีสันต่างกันออกไป ส่วนใหญ่มนุษย์เรามักจะมองภาพเหมารวมก่อน อาจไม่ได้มองลงลึกถึงรายละเอียดภายใน สำหรับมาตรการ Thailand Zero Dropout (TZD) อุปสรรคที่พบเกี่ยวข้องกับทั้งวิธีคิดและวิธีการ

1. เข้าไม่ถึงความซับซ้อน (เดี่ยวๆ แยกส่วน เส้นตรง หรือ กลไก)
2. เครื่องมือ/วิธีการ (วิทยา) แบบคนนอก มองออก ตัดสิน เข้าไม่ถึงชีวิต ชายขอบ
3. ติดอยู่ที่ผิวหน้า/ระดับปรากฏการณ์ (ไม่เชื่อมโยงกับโครงสร้างและวิธีคิดรากเหง้า)

สารพันปัญหาเหล่านี้คือ อาการ (symptoms/ manifestations) ของวิกฤติ ซึ่งมีความเชื่อมโยงเป็นระบบ (systemic) เป็นอาการที่เกิดจากฐานวิกฤติเดียว คือวิกฤติกระบวนทัศน์ (Different facets of a single crisis – crisis of perception of realities/worldview/ paradigm) ที่ไม่อาจแก้ทีละส่วนๆ ด้วยการใช้ทัศนะชุดเดิมๆ

นายพัฒนพงศ์ สุขมะดัน ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวในหัวข้อ “เด็กที่ไม่มีใครเป็นเจ้าของ” เยียวยาบาดแผลเด็กนอกระบบ : สร้างพื้นที่ปลอดภัยในสังคมไทย นำเสนอ ข้อค้นพบจากกรณีศึกษาชีวิตจริงเด็กนอกระบบการศึกษาและวงร่วมแลกเปลี่ยน ว่า 8 มาตรการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น ได้แก่

1. หลักประกันโอกาสทางการศึกษา (สร้างหลักประกันเพื่อป้องกันเด็กหลุดออกจากระบบการศึกษาด้วยทุนเสมอภาค ระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน)
2. การปรับการเรียนการ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ (ขยายตัวแบบ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ ให้ครอบคลุมตามนโยบาย 1 อำเภอ 1 โรงเรียน)
3. ศูนย์การเรียน ตาม พ.ร.บ การศึกษา มาตรา 12 (การจัดตั้งคณะทำงานขับเคลื่อน การจัดการศึกษาตามมาตรา 12)
4. ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ สกร.จ. (การดำเนินการเพื่อลดอุปสรรคให้เกิดการจัด การศึกษาที่ยืดหยุ่น เหมาะสมกับผู้เรียนเป็นรายบุคคล)
5. ตำบลต้นแบบ การจัดการศึกษาโดยหน่วยงานพื้นที่ร่วมกับสถาบันการศึกษา (สร้าง “ตำบลต้นแบบ” ดึงภาคีหุ้นส่วนในพื้นที่จัดการศึกษากับสถานศึกษาเพื่อพัฒนาเป็นตำบล Zero Dropout)
6. โรงเรียนมือถือ Mobile School (การใช้เทคโนโลยีช่วยอำนวยการเรียนรู้ให้ผู้เรียนสามารถเรียนรู้ได้ทุกสถานที่ทุกเวลา)
7. การเทียบฌอนหน่วยกิต Credit Bank (พัฒนาระบบ Credit Bank เพื่อรองรับการเทียบโอนวุฒิการศึกษาและคุณวุฒิวิชาชีพ)
8. การเรียนรู้และส่งเสริมการสร้างรายได้ Learn to earn (บูรณาการระหว่างหน่วยงานเพื่อสร้างการเรียนรู้และส่งเสริมการสร้างรายได้)