ประวัติมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) — จากความฝันของคนภาคเหนือสู่มหาวิทยาลัยภูมิภาคแห่งแรก

ประวัติมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) อย่างละเอียด ตั้งแต่การเรียกร้องของประชาชนภาคเหนือ การก่อตั้ง 22 มกราคม พ.ศ. 2507 พัฒนาการสู่มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ พร้อมแหล่งอ้างอิงทางการครบถ้วน

กว่าจะมีมหาวิทยาลัยในภาคเหนือ ประชาชนต้องรอและเรียกร้องกันมานานกว่า 10 ปี

ในช่วงทศวรรษ 2490 นักเรียนจากภาคเหนือที่ต้องการศึกษาต่อในระดับมหาวิทยาลัยมีทางเลือกเดียว คือเดินทางไกลลงไปกรุงเทพฯ การมีมหาวิทยาลัยในภูมิภาคจึงไม่ใช่ความต้องการเชิงนโยบายเท่านั้น แต่คือความฝันที่ประชาชนในภาคเหนือผลักดันด้วยตัวเอง

ความฝันนั้นกลายมาเป็น มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

📌 หมายเหตุ: บทความนี้อ้างอิงหลักจากเว็บไซต์ทางการของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (cmu.ac.th/th/cmu/history), คลังจดหมายเหตุ อว. (mhesi.nrct.go.th), ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 81 ตอนที่ 7 และ Matichon Weekly โดยใช้ Wikipedia ภาษาไทยเป็นข้อมูลประกอบ

บทที่ 1 — เสียงเรียกร้องจากภาคเหนือ: “จงสู้จนสุดใจขาดดิ้น”

มช. เป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของชาวล้านนา ที่ผ่านการต่อสู้ เรียกร้องให้มีการจัดตั้งมหาวิทยาลัยภาคเหนือขึ้น โดยมีหนังสือพิมพ์ “คนเมือง” ที่มีบทบาทโดดเด่นมากที่สุดยุคนั้น ได้เผยแพร่นับตั้งแต่ฉบับวันที่ 6 มิถุนายน – 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2496 รวม 8 สัปดาห์ต่อเนื่องกัน ผ่านทาง “บทนำ” และคอลัมน์ “ออกข่วง” ซึ่งตั้งหัวข้ออภิปรายเรื่อง “ควรตั้งมหาวิทยาลัยภาคเหนือหรือไม่?” เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้อื่นแสดงความคิดเห็นได้อย่างเสรี

นอกจากนี้ความเข้มข้นของการเรียกร้องและเคลื่อนไหวยังมีการออกบัตรห่วง แสตมป์ และป้ายวงกลม “ในภาคเหนือ เราต้องการมหาวิทยาลัย โปรดร่วมกันต่อสู้เพื่อให้ได้มาซึ่งมหาวิทยาลัยประจำภาคเหนือ” พร้อมเผยแพร่ข้อความเรียกร้องในหน้าหนึ่งของหนังสือพิมพ์ด้วย เช่น “จงสู้จนสุดใจขาดดิ้น เพื่อมหาวิทยาลัยแห่งลานนาไทย” และ “เพื่อศักดิ์ศรีของคนเมือง เราต้องมีมหาวิทยาลัยแห่งลานนาไทย”

บทที่ 2 — ผู้วางรากฐาน: ม.ล.ปิ่น มาลากุล

ฯพณฯ ม.ล.ปิ่น มาลากุล ในฐานะรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ได้ดำรงตำแหน่งประธานคณะกรรมการเตรียมการจัดตั้ง มช. ซึ่งท่านได้ใช้เวลาเตรียมการอย่างสุขุมรอบคอบ ตั้งแต่การกำหนดความมุ่งหมายในการดำเนินงาน นโยบายการจัดตั้ง การสำรวจพื้นที่ การวางผังมหาวิทยาลัย การจัดเตรียมหลักสูตรและการสอนและการเตรียมอาคารสถานที่ และการสร้างรากฐานทางการศึกษา

ม.ล.ปิ่น มาลากุล จึงได้รับการยกย่องในฐานะผู้ก่อตั้งและวางรากฐานให้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกในส่วนภูมิภาคของประเทศ

บทที่ 3 — จุดเริ่มต้นที่แท้จริง: 29 มีนาคม 2503

วันที่ 29 มีนาคม 2503 คณะรัฐมนตรีมีมติอนุมัติจัดตั้งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยเปิดสอนในปีการศึกษา 2507 และมอบให้กระทรวงศึกษาธิการดำเนินการเตรียมการจัดตั้ง

บทที่ 4 — วางศิลาฤกษ์: 2 ตุลาคม พ.ศ. 2505

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้มีพิธีวางศิลาฤกษ์อาคารมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (ปัจจุบัน คือศาลาธรรม) ในวันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2505 โดยมี ฯพณฯ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรี เป็นประธานวางศิลาฤกษ์

พิธีวางศิลาฤกษ์ครั้งนี้ถือเป็นการประกาศต่อสาธารณะว่ามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ไม่ใช่แค่โครงการในกระดาษอีกต่อไป

บทที่ 5 — พระราชบัญญัติและวันก่อตั้ง: 22 มกราคม พ.ศ. 2507

พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ถูกตราขึ้นเมื่อวันที่ 15 มกราคม 2507 และประกาศในราชกิจจานุเบกษา เมื่อวันที่ 21 มกราคม โดยให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นไป

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นมหาวิทยาลัยส่วนภูมิภาคแห่งแรกของประเทศไทย และเป็นมหาวิทยาลัยของรัฐแห่งที่หกของประเทศ ก่อตั้งเมื่อวันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2507 ตั้งอยู่บริเวณเชิงดอยสุเทพ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีพื้นที่รองรับการขยายตัวในระยะยาว

บทที่ 6 — วันเปิดเรียนและพระราชพิธีเปิด

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกในส่วนภูมิภาค จัดตั้งขึ้นตามนโยบายของรัฐและเจตนารมณ์ของประชาชนในภาคเหนือ ให้เป็นศูนย์กลางทางวิชาการและวิชาชีพชั้นสูง โดยได้เปิดการเรียนการสอนครั้งแรก เมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2507 และได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดมหาวิทยาลัยเชียงใหม่อย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 24 มกราคม 2508

ในวันเปิดเรียนวันแรก มีเพียง 3 คณะคือ คณะมนุษยศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ และคณะวิทยาศาสตร์ ซึ่งเป็น 3 สาขาวิชาพื้นฐานที่เป็นรากฐานให้สาขาวิชาอื่น ๆ ขยายออกไปในเวลาต่อมา

ทุกวันที่ 24 มกราคมของทุกปีจึงถือเป็น “วันมหาวิทยาลัยเชียงใหม่” ที่นักศึกษา คณาจารย์ และศิษย์เก่าร่วมรำลึกถึง

บทที่ 7 — ตราช้างชูคบเพลิง และปรัชญาของมหาวิทยาลัย

ตราประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นรูปช้างชูคบเพลิง มีภาษาบาลีว่า “อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา” ซึ่งแปลว่า “บัณฑิตทั้งหลายย่อมฝึกตน”

การเลือกช้างเป็นสัญลักษณ์สะท้อนความผูกพันระหว่างมหาวิทยาลัยกับภาคเหนือ เพราะช้างเป็นสัตว์คู่บ้านคู่เมืองของดินแดนล้านนามาช้านาน ส่วนคบเพลิงแทนความรู้และแสงสว่างแห่งปัญญา

บทที่ 8 — สีม่วงดอกรัก และดอกทองกวาว

สีประจำมหาวิทยาลัย — สีม่วงดอกรัก

สีม่วงเป็นสีประจำมหาวิทยาลัย เพราะมณฑลพายัพมีสีม่วงแดง (บานเย็น) เป็นสีประจำมณฑล แต่ได้กำหนดให้สีม่วงของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นสีม่วงดอกรัก ทั้งนี้เพราะโรงเรียนบางแห่งในจังหวัดเชียงใหม่ใช้สีม่วงแดงเป็นสีประจำโรงเรียนอยู่แล้ว

ดอกไม้ประจำมหาวิทยาลัย — ดอกทองกวาว

“ทองกวาว” เป็นพันธุ์ไม้ที่มีอยู่ในพื้นที่ของมหาวิทยาลัย ออกดอกเต็มต้น งดงามในช่วงฤดูหนาว ส่วนใหญ่เป็นสีแสด และสามารถพบสีเหลืองอยู่บ้าง โดยในยุคแรก ๆ นักศึกษาที่ชื่นชอบวงดนตรีสุนทราภรณ์ ได้นำไปแต่งเป็นเพลงไพเราะในบทเพลงของมหาวิทยาลัย ความงดงามและสีสันของดอกทองกวาว ได้ช่วยสร้างบรรยากาศแห่งความปลาบปลื้มใจให้เพิ่มมากขึ้นอีกหลายเท่า จึงถือได้ว่าดอกทองกวาวเป็นดอกไม้ประจำมหาวิทยาลัยและจังหวัดเชียงใหม่อย่างแท้จริง

บทที่ 9 — พัฒนาการและมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ

หลังจากเปิดสอน 3 คณะแรกใน พ.ศ. 2507 มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ขยายตัวอย่างต่อเนื่อง มีการเพิ่มคณะใหม่หลายคณะในช่วงทศวรรษแรก ได้แก่ คณะแพทยศาสตร์ที่เข้ามารวมกับมหาวิทยาลัย คณะวิศวกรรมศาสตร์ คณะเกษตรศาสตร์ คณะทันตแพทยศาสตร์ และคณะเภสัชศาสตร์

เมื่อวันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2551 มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้เปลี่ยนสถานะเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ ซึ่งเพิ่มความคล่องตัวในการบริหารจัดการ ทั้งด้านงบประมาณ บุคลากร และการพัฒนาหลักสูตร

ปัจจุบันมหาวิทยาลัยเชียงใหม่มีคณะ วิทยาลัย สถาบัน และหน่วยงานจำนวนมาก ครอบคลุมทุกสาขาวิชา ได้รับการจัดอันดับอยู่ในกลุ่มมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศที่ได้รับการยอมรับในระดับเอเชีย และเป็น 1 ใน 9 มหาวิทยาลัยวิจัยแห่งชาติ

สรุป Timeline สำคัญ

ข้อมูลปัจจุบัน

อ้างอิงหลักจาก: cmu.ac.th/th/cmu/history, mhesi.nrct.go.th (คลังจดหมายเหตุ อว.), ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 81 ตอนที่ 7 | อ้างอิงประกอบ: th.wikipedia.org (มหาวิทยาลัยเชียงใหม่), matichonweekly.com, lannernews.com | อัปเดต พฤษภาคม 2569